Du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 ubieg\u0142ego wieku kanoni\u015bci sp\u0119dzili na pr\u00f3bach uzasadnienia zasadno\u015bci swojego zadania. Nieliczni uwa\u017cali, \u017ce prawo kanoniczne sprzeciwia si\u0119 nauce Ewangelii, Ko\u015bcio\u0142owi wol\u0105 Jezusa i prowadzonemu przez Ducha \u015awi\u0119tego. Ostatecznie postrzegano go jako wybitny wyraz \u015bwiatowo\u015bci, w kt\u00f3r\u0105 popad\u0142. Jego upadek uznano za warunek konieczny, aby rzeczywi\u015bcie dosz\u0142o do g\u0142\u0119bokiej odnowy Ko\u015bcio\u0142a.<\/p>\n\n\n\n
Prawd\u0105 jest, \u017ce w miar\u0119 spokojnego przyjmowania nauki Soboru Watyka\u0144skiego II, a przede wszystkim po promulgacji nowego Kodeksu w 1983 r., sprzeciwy mala\u0142y, a prawo kanoniczne zdawa\u0142o si\u0119 zyskiwa\u0107 nowe obywatelstwo i pewn\u0105 prawomocno\u015b\u0107. Ponadto wielu wybitnych kanonist\u00f3w dokona\u0142o refleksji nad podstawami swojej nauki i zaproponowa\u0142o znacznie g\u0142\u0119bsz\u0105 i dobrze uargumentowan\u0105 wizj\u0119 roli prawa kanonicznego w historii prawa kanonicznego. niezb\u0119dne<\/em> w \u017cyciu Ko\u015bcio\u0142a.<\/p>\n\n\n\n Jednak ani nowy Kodeks, ani wk\u0142ad kanonist\u00f3w nie rozwia\u0142y ostatecznie w\u0105tpliwo\u015bci. Kontrast mi\u0119dzy prawem a mi\u0142osierdziem, sztywno\u015bci\u0105 a elastyczno\u015bci\u0105, to uprawnione sposoby wyja\u015bniania nowo\u015bci Ewangelii i silny wstrz\u0105s dla Ko\u015bcio\u0142a, aby umia\u0142 by\u0107 zawsze w s\u0142u\u017cbie cz\u0142owieka, ka\u017cdego cz\u0142owieka. Ale tylko kolokwialnie mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce prawo kanoniczne jest obro\u0144c\u0105 prawa i sztywno\u015bci, w sensie wymienionych opozycji. Rzeczywi\u015bcie, je\u015bli zwr\u00f3cimy si\u0119 do klasyk\u00f3w, prawo jawi si\u0119 jako to, co nale\u017cy do wszystkich, co nale\u017cy si\u0119 wszystkim w sprawiedliwo\u015bci; a je\u015bli zwr\u00f3cimy si\u0119 do wielkich wydarze\u0144, kt\u00f3re ukszta\u0142towa\u0142y nasz\u0105 kultur\u0119 w jej najnowszej wersji, prawo jawi si\u0119 jako to, kt\u00f3re gwarantuje r\u00f3wno\u015b\u0107 wszystkich ludzi i chroni ich przed ekscesami pot\u0119\u017cnych. Co\u015b podobnego trzeba powiedzie\u0107 o jego roli w Ko\u015bciele, ale nie tylko.<\/p>\n\n\n\n W 2017 roku zbieg\u0142o si\u0119 kilka historycznych upami\u0119tnie\u0144, kt\u00f3re pozwalaj\u0105 nam na refleksj\u0119 nad niekt\u00f3rymi aspektami roli, jak\u0105 prawo kanoniczne odgrywa we wsp\u00f3lnocie ko\u015bcielnej. W ich \u015bwietle mo\u017cna mie\u0107 nadziej\u0119, \u017ce uda si\u0119 rozwia\u0107, przynajmniej cz\u0119\u015bciowo, w\u0105tpliwo\u015bci co do jej zasadno\u015bci i przydatno\u015bci, a tak\u017ce rzuci\u0107 \u015bwiat\u0142o na znaczenie ostatnich zmian wprowadzonych przez papie\u017ca Franciszka w dyscyplinie ko\u015bcielnej. Jak wida\u0107, chodzi tu ponownie o odwo\u0142anie si\u0119 do historii jako magistra vitae<\/em>.<\/p>\n\n\n\n W 2017 roku przypada 500. rocznica zar\u00f3wno \u015bmierci kardyna\u0142a Cisnerosa, jak i rozpocz\u0119cia reformacji przez Marcina Lutra. Oba wydarzenia m\u00f3wi\u0105 o reformie Ko\u015bcio\u0142a, cho\u0107 z g\u0142\u0119boko odmiennymi akcentami. W obu rola prawa kanonicznego by\u0142a istotna i obrazowa dla zrozumienia jego funkcji we wsp\u00f3lnocie ko\u015bcielnej i jej fundament\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n a) Cisneros, paradygmat hiszpa\u0144skich reform<\/em><\/p>\n\n\n\n Kardyna\u0142 Cisneros (1436-1517) jest jednym z wielkich reformator\u00f3w Ko\u015bcio\u0142a w Hiszpanii i jednym z tych, kt\u00f3rzy umo\u017cliwili znacz\u0105cy wk\u0142ad naszego kraju w Sob\u00f3r Trydencki. Jako uwa\u017cny franciszkanin rozumia\u0142 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce ka\u017cda reforma polega zasadniczo na powrocie do \u017ar\u00f3de\u0142, kt\u00f3re z biegiem czasu zosta\u0142y zniekszta\u0142cone, szpec\u0105c oblicze Ko\u015bcio\u0142a. Id\u0105c t\u0105 drog\u0105, zar\u00f3wno Cisneros, jak i pozostali hiszpa\u0144scy reformatorzy dostrzegali w prawie kanonicznym podw\u00f3jn\u0105 funkcj\u0119 i jednocze\u015bnie ograniczenie.<\/p>\n\n\n\n Pierwsza funkcja jest gnoseologiczna, gdy\u017c pierwotny charyzmat, przynajmniej w zakonach, zawarty jest w regule prymicyjnej. To w\u0142a\u015bnie do tego musimy wr\u00f3ci\u0107. Po\u015brednio przyjmuje si\u0119, \u017ce prawo nie denaturalizowa\u0142o charyzmat\u00f3w, ale zachowa\u0142o je i utrwali\u0142o wbrew up\u0142ywowi czasu. <\/p>\n\n\n\n Drugi z nich ma charakter dyscyplinarny. Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce prawo to uciele\u015bnia istnienie w Ko\u015bciele m.in. potestas<\/em>Jest ona obdarzona wystarczaj\u0105cymi \u015brodkami, aby uchroni\u0107 j\u0105 przed wszelkimi odchyleniami od tego, co rozumie jako dar otrzymany od Ducha \u015awi\u0119tego, i aby skorygowa\u0107 kurs, gdy takie odchylenia mia\u0142y miejsce. Prawo kanoniczne nie jawi si\u0119 wi\u0119c jako sprzeczne z dzia\u0142aniem Ducha \u015awi\u0119tego, ale jako narz\u0119dzie, kt\u00f3re ma chroni\u0107, a w razie potrzeby powr\u00f3ci\u0107 do tego boskiego zamys\u0142u. W\u0142adza ta, w r\u0119kach prawowicie ukonstytuowanych pasterzy (papie\u017ca i biskup\u00f3w), musi by\u0107 wykonywana jako istotna cz\u0119\u015b\u0107 misji, kt\u00f3r\u0105 otrzymali od Chrystusa.<\/p>\n\n\n\n Granica ta wynika z u\u015bwiadomienia sobie nieskuteczno\u015bci praw, gdy nie ma ludzi, kt\u00f3rzy chc\u0105 je stosowa\u0107 i \u017cy\u0107, a mo\u017cna j\u0105 pokona\u0107 tylko poprzez odpowiednie szkolenie; przede wszystkim duszpasterzy. Za\u0142o\u017cenie Uniwersytetu w Alcal\u00e1 - nie specjalizuj\u0105cego si\u0119 w prawie - jest znamienne dla geniuszu hiszpa\u0144skiej reformy, opartej na formacji ludzi, a nie na promulgacji praw czy tworzeniu instytucji: sta\u0142e wyzwanie i lekcja, aby prawo kanoniczne mog\u0142o naprawd\u0119 odegra\u0107 swoj\u0105 rol\u0119.<\/p>\n\n\n\n b) Marcin Luter i jego \"przypowie\u015b\u0107\" w prawie kanonicznym<\/em><\/p>\n\n\n\n Je\u015bli dla Cisnerosa prawo kanoniczne by\u0142o \u017ar\u00f3d\u0142em wiedzy o kierunku, w jakim powinna zmierza\u0107 reforma, i narz\u0119dziem (cho\u0107 ograniczonym) do jego realizacji, to dla Lutra (1483-1546) by\u0142o odwrotnie.<\/p>\n\n\n\n Tak jak pocz\u0105tek reformacji protestanckiej zwi\u0105zany jest z wydarzeniem o ogromnej sile wizualnej (wywieszenie 95 tez na drzwiach ko\u015bcio\u0142a pa\u0142acowego w Wittenberdze), tak jej ocena prawa kanonicznego naznaczona jest innym wydarzeniem o nie mniejszej sile: spaleniem na stosie corpus iuris canonici <\/em>10 grudnia 1520 r. Prawo kanoniczne by\u0142o postrzegane jako narz\u0119dzie papie\u017ca, a mianowicie to, za pomoc\u0105 kt\u00f3rego trzyma\u0142 on w ryzach wolno\u015bci Ko\u015bcio\u0142\u00f3w i chrze\u015bcijan, a tak\u017ce sam\u0105 Ewangeli\u0119: \"Je\u015bli ich prawa i obrz\u0119dy nie zostan\u0105 zniesione, a ich wolno\u015bci przywr\u00f3cone Ko\u015bcio\u0142om Chrystusowym i rozpowszechnione w\u015br\u00f3d nich, b\u0119d\u0105 oni winni wszystkim duszom, kt\u00f3re gin\u0105 pod t\u0105 nieszcz\u0119sn\u0105 niewol\u0105, a papiestwo jest naprawd\u0119 kr\u00f3lestwem Babilonu i prawdziwego Antychrysta\".<\/em>przyszed\u0142by si\u0119 utwierdzi\u0107. Pocz\u0105tkowe zniesienie wszelkiej dyscypliny kanonicznej wprowadzi\u0142o jednak zreformowane wsp\u00f3lnoty w chaos organizacyjny i nie\u0142ad w sprawach merytorycznych, co odbi\u0142o si\u0119 tak\u017ce na moralno\u015bci publicznej. St\u0105d te\u017c wkr\u00f3tce zacz\u0119to \"ratowa\u0107\" ze spalonych ksi\u0105g pewne przepisy, kt\u00f3re by\u0142y niezb\u0119dne do zapewnienia porz\u0105dku w nowych wsp\u00f3lnotach. Sam Luter entuzjastycznie popiera\u0142 te pr\u00f3by: \"Jest wiele rzeczy w <\/em>Decretum Gracjana..., kt\u00f3re maj\u0105 wyj\u0105tkow\u0105 warto\u015b\u0107..., poniewa\u017c w nich mo\u017cemy dostrzec stan Ko\u015bcio\u0142a, jaki by\u0142 w staro\u017cytno\u015bci, w jego pocz\u0105tkach\".<\/em>. W my\u015bleniu Lutra o prawie kanonicznym mo\u017cna zatem prze\u015bledzi\u0107 parabol\u0119, od jego absolutnego odrzucenia do uznania podw\u00f3jnej u\u017cyteczno\u015bci: jako \u017ar\u00f3d\u0142a wiedzy o staro\u017cytno\u015bci i jako dyscypliny gwarantuj\u0105cej porz\u0105dek.<\/p>\n\n\n\n To uznanie nie jest z potestas <\/em>kt\u00f3ra by\u0142aby na swoim pocz\u0105tku. W tym Luter sta\u0142by twardo, powierzaj\u0105c ustawodawstwo ko\u015bcielne w\u0142adzom doczesnym: st\u0105d jego reformacja nie mog\u0142a by\u0107 uznana za \"prawdziw\u0105\" (by u\u017cy\u0107 terminologii Congara), gdy\u017c de facto zrywa\u0142a komuni\u0119. Jednak je\u015bli chodzi o fundament prawa kanonicznego, reformatorzy protestanccy wsp\u00f3\u0142graj\u0105 z przekonaniem zawsze obecnym w tradycji kanonicznej i je rozpowszechniaj\u0105, a mianowicie o istnieniu w prawie kanonicznym przepis\u00f3w, kt\u00f3re nie wynikaj\u0105 z w\u0142adzy pontyfikalnej, lecz z prawa boskiego, kt\u00f3remu musi podlega\u0107 nawet papie\u017c. Te boskie postanowienia zosta\u0142y podj\u0119te przez reformator\u00f3w, kt\u00f3rzy, podobnie jak katolicy, uznali je za wi\u0105\u017c\u0105ce nie tylko dla Ko\u015bcio\u0142a, ale i dla prawa cywilnego. W ten spos\u00f3b nowe prawo nowo\u017cytne, kt\u00f3re zacz\u0119\u0142o si\u0119 wy\u0142ania\u0107 w tamtych latach, otrzyma jako sw\u00f3j ostateczny fundament prawo naturalne, kt\u00f3rego \u017ar\u00f3d\u0142em przekazu by\u0142o prawo kanoniczne.<\/p>\n\n\n\n Je\u015bli celem prawa kanonicznego, tak jak jest ono postrzegane w XVI wieku, jest zachowanie pierwotnej rzeczywisto\u015bci, przywr\u00f3cenie jej i zagwarantowanie porz\u0105dku ko\u015bcielnego, wiedz\u0105c, \u017ce jest on ufundowany na samym autorytecie Boga i na w\u0142adzy, kt\u00f3r\u0105 powierzy\u0142 On pasterzom Ko\u015bcio\u0142a, to sta\u0142ym pytaniem jest jak <\/em>aby zapewni\u0107, \u017ce spe\u0142nia on w rzeczywisto\u015bci<\/em> tej funkcji. Zar\u00f3wno upami\u0119tnienie stulecia pierwszej kodyfikacji kanonicznej, jak i kolejne reformy, kt\u00f3re naznaczy\u0142y wiek XX i jak dot\u0105d XXI, rzucaj\u0105 \u015bwiat\u0142o na to zagadnienie.<\/p>\n\n\n\n a) Prawo poznawalne i egzekwowalne: Kodeks z 1917 r.<\/em><\/p>\n\n\n\n Sob\u00f3r Watyka\u0144ski I (1869-1870) by\u0142 okazj\u0105 dla wielu biskup\u00f3w do zwr\u00f3cenia si\u0119 do papie\u017ca o przeprowadzenie dzie\u0142a syntezy obowi\u0105zuj\u0105cego w\u00f3wczas prawa kanonicznego, gdy\u017c jego stosowanie by\u0142o prawie niemo\u017cliwe, zwa\u017cywszy na rozproszenie praw w zbiorach o r\u00f3\u017cnej naturze i ich nagromadzenie bez konieczno\u015bci uchylania przez najnowsze z nich starszych. <\/p>\n\n\n\nDwa istotne epizody z XVI w.<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
Lekcje z ostatnich stu lat<\/strong><\/h2>\n\n\n\n