Nota ta stanowi odpowied\u017a, jak wyja\u015bniaj\u0105 sami biskupi \"na proces zatwierdzania ustaw, w kt\u00f3rych \u017cycie ludzkie jest powa\u017cnie niechronione\" wraz z rosn\u0105cymi trudno\u015bciami w wykonywaniu \"sprzeciwu sumienia przez tych, kt\u00f3rzy sprzeciwiaj\u0105 si\u0119 wsp\u00f3\u0142pracy w tych praktykach\".<\/p>\n\n\n\n
Sama Konferencja zaznacza, \u017ce jest to nota doktrynalna, \"poniewa\u017c opiera si\u0119 na zasadach podstawowej moralno\u015bci, jak np. godno\u015b\u0107 sumienia, oraz nauki spo\u0142ecznej Ko\u015bcio\u0142a, jak np. wolno\u015b\u0107 religii i sumienia, misja pa\u0144stwa, natura praw cz\u0142owieka itp. Tekst ten daje katolikom prawo i obowi\u0105zek aktywnego sprzeciwu wobec dzia\u0142a\u0144 sprzecznych z wymogami wiary chrze\u015bcija\u0144skiej lub jej podstawowymi warto\u015bciami\".<\/p>\n\n\n\n
Biskupi zwracaj\u0105 te\u017c uwag\u0119, \u017ce \"kiedy w\u0142adze publiczne ustawiaj\u0105 si\u0119 w roli upowszechniaczy pewnej ideologii lub promotor\u00f3w pewnych warto\u015bci moralnych, kt\u00f3re s\u0105 otwarte na opinie, przekraczaj\u0105 granice swojej misji\". We wst\u0119pie noty przypomniano r\u00f3wnie\u017c, \u017ce obowi\u0105zkiem pa\u0144stwa jest \"uznanie tego prawa i niedyskryminowanie tych, kt\u00f3rzy korzystaj\u0105 z niego r\u00f3wnolegle do
zobowi\u0105zanie chrze\u015bcijan do unikania jakiejkolwiek bezpo\u015bredniej wsp\u00f3\u0142pracy materialnej lub formalnej
z tymi czynami, kt\u00f3re naruszaj\u0105 prawo do \u017cycia, oraz wszelkie dzia\u0142ania, kt\u00f3re mog\u0105 by\u0107
interpretowane jako wsp\u00f3\u0142praca, cho\u0107 po\u015brednia, lub aprobata tych akt\u00f3w\". Wskazuj\u0105 bowiem, \u017ce sprzeciw sumienia przeznaczony jest dla ustaw, kt\u00f3re \"atakuj\u0105 istotne elementy samej religii lub tych, kt\u00f3re podwa\u017caj\u0105 podstawy godno\u015bci ludzkiej i wsp\u00f3\u0142\u017cycia opartego na sprawiedliwo\u015bci\". <\/p>\n\n\n\n
Nota ta zosta\u0142a zatwierdzona przez biskup\u00f3w cz\u0142onkowskich Komisji Episkopatu ds. Nauki Wiary na posiedzeniu CCLVI w dniu 1 lutego 2022 r., a Sta\u0142a Komisja EWG zezwoli\u0142a na jej publikacj\u0119 na posiedzeniu CCLVIII w dniach 8-9 marca 2022 r.<\/p>\n\n\n\n
I. UZASADNIENIE NINIEJSZEJ NOTY<\/p>\n\n\n\n
Istoty ludzkie charakteryzuje \u015bwiadomo\u015b\u0107 w\u0142asnej godno\u015bci oraz tego, \u017ce jej ochrona wi\u0105\u017ce si\u0119 z poszanowaniem ich wolno\u015bci. Przekonanie, \u017ce oba te elementy s\u0105 nieroz\u0142\u0105czne i \u017ce wszystkie istoty ludzkie, niezale\u017cnie od ich sytuacji ekonomicznej czy spo\u0142ecznej, maj\u0105 t\u0119 sam\u0105 godno\u015b\u0107, a zatem prawo do \u017cycia w wolno\u015bci, jest jednym z najwa\u017cniejszych post\u0119p\u00f3w w historii ludzko\u015bci: \"Nigdy wcze\u015bniej ludzie nie mieli tak \u017cywego poczucia wolno\u015bci jak dzisiaj\". D\u0105\u017cenie do \u017cycia w wolno\u015bci jest wpisane w serce cz\u0142owieka.<\/p>\n\n\n\n
Wolno\u015b\u0107 nie mo\u017ce by\u0107 oddzielona od innych praw cz\u0142owieka, kt\u00f3re s\u0105 uniwersalne i nienaruszalne. Musz\u0105 by\u0107 zatem chronione jako ca\u0142o\u015b\u0107, w takim zakresie, \u017ce \"cz\u0119\u015bciowa ich ochrona by\u0142aby r\u00f3wnoznaczna z ich nieuznaniem\". Ich korzenia \"nale\u017cy szuka\u0107 w godno\u015bci przynale\u017cnej ka\u017cdej istocie ludzkiej\", a ich ostatecznego \u017ar\u00f3d\u0142a \"nie nale\u017cy szuka\u0107 w zwyk\u0142ej woli cz\u0142owieka, w rzeczywisto\u015bci pa\u0144stwa czy w\u0142adz publicznych, lecz w samym cz\u0142owieku i w Bogu, jego Stw\u00f3rcy\". W dokumentach Magisterium Ko\u015bcio\u0142a znajdujemy wyliczenia tych praw. Pierwszym z nich jest prawo do \u017cycia od pocz\u0119cia do jego naturalnego zako\u0144czenia, kt\u00f3re \"warunkuje korzystanie z ka\u017cdego innego prawa i poci\u0105ga za sob\u0105 w szczeg\u00f3lno\u015bci bezprawno\u015b\u0107 wszelkich form indukowanej aborcji oraz eutanazja<\/a>\". Prawo do wolno\u015bci religijnej jest r\u00f3wnie\u017c fundamentalne, gdy\u017c jest ona \"emblematycznym znakiem autentycznego post\u0119pu cz\u0142owieka w ka\u017cdym ustroju, w ka\u017cdym spo\u0142ecze\u0144stwie, ustroju i \u015brodowisku\".<\/p>\n\n\n\n W procesie, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 do sformu\u0142owania i proklamowania praw cz\u0142owieka, by\u0142y one pojmowane jako wyraz etycznych granic, kt\u00f3rych pa\u0144stwo nie mog\u0142o przekroczy\u0107 w swoich relacjach z jednostkami. By\u0142y one obron\u0105 przed pokusami totalitarnymi i tendencj\u0105 w\u0142adz publicznych do ingerowania w \u017cycie ludzi we wszystkich dziedzinach lub dysponowania nim wed\u0142ug w\u0142asnych interes\u00f3w. Z tego powodu Ko\u015bci\u00f3\u0142 postrzega je jako \"nadzwyczajn\u0105 szans\u0119, jak\u0105 stwarzaj\u0105 nasze czasy, aby dzi\u0119ki ich umocnieniu godno\u015b\u0107 cz\u0142owieka by\u0142a skuteczniej uznawana i powszechnie promowana\". W doktrynie katolickiej s\u0105 one ponadto postrzegane jako wyraz podstawowych norm moralnych, kt\u00f3rych nale\u017cy przestrzega\u0107 przy ka\u017cdej okazji i w ka\u017cdych okoliczno\u015bciach, oraz jako droga do bardziej godnego \u017cycia i bardziej sprawiedliwego spo\u0142ecze\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n W ostatnich dziesi\u0119cioleciach pojawia si\u0119 nowa wizja praw cz\u0142owieka. \u017byjemy w \u015brodowisku kulturowym charakteryzuj\u0105cym si\u0119 indywidualizmem, kt\u00f3ry nie chce zaakceptowa\u0107 \u017cadnych granic etycznych. Doprowadzi\u0142o to do uznania przez w\u0142adze publiczne nowych \"praw\", kt\u00f3re w rzeczywisto\u015bci s\u0105 przejawem subiektywnych pragnie\u0144. W ten spos\u00f3b pragnienia te staj\u0105 si\u0119 \u017ar\u00f3d\u0142em prawa, nawet je\u015bli ich realizacja oznacza negacj\u0119 autentycznych, podstawowych praw innych istot ludzkich. Mia\u0142o to swoje konsekwencje w prawie: zachowania, kt\u00f3re by\u0142y tolerowane poprzez \"dekryminalizacj\u0119\" s\u0105 obecnie uznawane za \"prawa\", kt\u00f3re nale\u017cy chroni\u0107 i promowa\u0107.<\/p>\n\n\n\n Niedawno byli\u015bmy \u015bwiadkami w naszym kraju zatwierdzenia ustawy, kt\u00f3ra pozwala na praktyk\u0119 eutanazja<\/a> i uwa\u017ca j\u0105 za prawo cz\u0142owieka. To jeszcze jeden krok w serii ustaw, kt\u00f3re prowadz\u0105 do tego, \u017ce \u017cycie ludzkie pozostaje powa\u017cnie niechronione. Uchwalono r\u00f3wnie\u017c prawa inspirowane zasadami antropologicznymi absolutyzuj\u0105cymi wol\u0119 cz\u0142owieka lub ideologiami nie uznaj\u0105cymi natury cz\u0142owieka danej mu przy stworzeniu, kt\u00f3ra powinna by\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142em wszelkiej moralno\u015bci. Przepisy te sprzyjaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c narzucaniu tych zasad w programach nauczania, a tak\u017ce ograniczaj\u0105 prawo do sprzeciwu sumienia zar\u00f3wno jednostek, jak i instytucji o\u015bwiatowych, zdrowotnych czy pomocy spo\u0142ecznej, ograniczaj\u0105c tym samym korzystanie z wolno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n Prowadzi to do wniosku, \u017ce cho\u0107 prawd\u0105 jest, i\u017c istoty ludzkie nigdy nie mia\u0142y tak silnego poczucia w\u0142asnej wolno\u015bci, to jednak wolno\u015b\u0107 ta zawsze b\u0119dzie zagro\u017cona przez pa\u0144stwa i grupy trzymaj\u0105ce w\u0142adz\u0119, kt\u00f3re nie wahaj\u0105 si\u0119 u\u017cy\u0107 wszelkich \u015brodk\u00f3w, aby wp\u0142yn\u0105\u0107 na sumienia ludzi, szerzy\u0107 okre\u015blone ideologie lub broni\u0107 w\u0142asnych interes\u00f3w. Dzi\u015b mamy wra\u017cenie, \u017ce pewne prawa cz\u0142owieka s\u0105 \"tolerowane\", jakby by\u0142y \"\u0142askawym\" ust\u0119pstwem, \u017ce s\u0105 stopniowo ograniczane, \u017ce promowane s\u0105 warto\u015bci sprzeczne z przekonaniami religijnymi du\u017cych grup spo\u0142ecznych. Wykorzystanie w\u0142adzy do kszta\u0142towania sumienia moralnego ludzi jest zagro\u017ceniem dla wolno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n W ci\u0105g\u0142o\u015bci z nauk\u0105 tej ERZ wyra\u017con\u0105 w instrukcji duszpasterskiej \"Prawda was wyzwoli\" (J 8,32); oraz zgodnie z liter\u0105 Kongregacja Nauki Wiary <\/a>Bonus Samaritanus<\/a>Parlament Europejski wezwa\u0142 do \"jasnego i jednolitego stanowiska ze strony Konferencji Episkopat\u00f3w, Ko\u015bcio\u0142\u00f3w lokalnych i instytucji katolickich w celu ochrony prawa do sprzeciwu sumienia w kontekstach legislacyjnych, kt\u00f3re przewiduj\u0105 prawo do sprzeciwu sumienia\". eutanazja<\/a> i samob\u00f3jstwa\"; w niniejszej notatce pragniemy przypomnie\u0107 zasady moralne, kt\u00f3re katolicy powinni mie\u0107 na uwadze, decyduj\u0105c o sposobie post\u0119powania w obliczu tych i podobnych praw, i kt\u00f3re powinno respektowa\u0107 ka\u017cde pa\u0144stwo lub osoba zaanga\u017cowana w obron\u0119 praw cz\u0142owieka.<\/p>\n\n\n\n II. WOLNO\u015a\u0106 WYZNANIA I SUMIENIA<\/p>\n\n\n\n Wolno\u015b\u0107, kt\u00f3ra polega na \"zakorzenionej w rozumie i woli w\u0142adzy dzia\u0142ania lub niedzia\u0142ania, czynienia tego lub tamtego, wykonywania celowych czynno\u015bci z w\u0142asnej woli\", jest istotn\u0105 cech\u0105 cz\u0142owieka dan\u0105 przez Boga w momencie jego stworzenia. Jest ona \"wybitnym znakiem Jego boskiego obrazu\", a wi\u0119c ostatecznym wyrazem w\u0142a\u015bciwej Mu godno\u015bci. Stwarzaj\u0105c cz\u0142owieka obdarzonego wolno\u015bci\u0105, B\u00f3g chce, aby cz\u0142owiek szuka\u0142 Go i przylgn\u0105\u0142 do Niego bez przymusu, aby w ten spos\u00f3b \"osi\u0105gn\u0105\u0142 pe\u0142n\u0105 i szcz\u0119\u015bliw\u0105 doskona\u0142o\u015b\u0107\". Mamy wi\u0119c do czynienia z czym\u015b, czego \u017cadna ludzka w\u0142adza nie mo\u017ce nas legalnie pozbawi\u0107: \"Ka\u017cda osoba ludzka, stworzona na obraz Boga, ma naturalne prawo do uznania jej za woln\u0105 i odpowiedzialn\u0105\".<\/p>\n\n\n\n Tej istotnej cechy cz\u0142owieka nie nale\u017cy rozumie\u0107 jako braku jakiegokolwiek prawa moralnego, kt\u00f3re wskazywa\u0142oby granice jego dzia\u0142ania, ani jako \"pozwolenia na robienie wszystkiego, co si\u0119 podoba, nawet je\u015bli jest to z\u0142e\". Cz\u0142owiek nie jest samowystarczalny, dlatego s\u0142usznie korzysta ze swojej wolno\u015bci, gdy uznaje swoj\u0105 radykaln\u0105 zale\u017cno\u015b\u0107 od Boga, \u017cyje w sta\u0142ej otwarto\u015bci na Niego i stara si\u0119 wype\u0142nia\u0107 Jego wol\u0119. Ponadto zosta\u0142 stworzony jako cz\u0142onek wielkiej rodziny ludzkiej, tak \u017ce korzystanie z jego wolno\u015bci jest uwarunkowane relacjami, kt\u00f3re kszta\u0142tuj\u0105 jego egzystencj\u0119: z innymi lud\u017ami, z natur\u0105 i z samym sob\u0105. Wolno\u015b\u0107 nie mo\u017ce by\u0107 rozumiana jako prawo do dzia\u0142ania niezale\u017cnie od jakichkolwiek wymog\u00f3w moralnych.<\/p>\n\n\n\n Poszanowanie wolno\u015bci wszystkich os\u00f3b, stanowi\u0105ce obowi\u0105zek w\u0142adz publicznych, przejawia si\u0119 przede wszystkim w obronie wolno\u015bci religijnej i wolno\u015bci sumienia: \"Prawo do korzystania z wolno\u015bci jest nieod\u0142\u0105cznym wymogiem godno\u015bci osoby ludzkiej, zw\u0142aszcza w sprawach moralnych i religijnych\". \u017byjemy w kulturze, kt\u00f3ra nie docenia religii jako pozytywnego czynnika rozwoju jednostek i spo\u0142ecze\u0144stw. Zasada, kt\u00f3ra le\u017cy u podstaw wielu uchwalanych praw jest taka, \u017ce wszyscy powinni\u015bmy \u017cy\u0107 tak, jakby B\u00f3g nie istnia\u0142. Istnieje tendencja do niedoceniania religii, sprowadzania jej do czego\u015b jedynie prywatnego i negowania publicznego znaczenia wiary. Prowadzi to do postrzegania wolno\u015bci religijnej jako prawa drugorz\u0119dnego.<\/p>\n\n\n\n Jest to jednak prawo podstawowe, poniewa\u017c cz\u0142owiek jest istot\u0105 otwart\u0105 na transcendencj\u0119 i poniewa\u017c dotyczy najbardziej intymnej i g\u0142\u0119bokiej cz\u0119\u015bci jego istoty, jak\u0105 jest sumienie. Dlatego, gdy nie jest szanowana, narusza si\u0119 naj\u015bwi\u0119tsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 osoby ludzkiej, a gdy jest szanowana, chroni si\u0119 godno\u015b\u0107 osoby ludzkiej u jej podstaw. Jest to prawo, kt\u00f3re ma szczeg\u00f3lny status i musi by\u0107 uznane i chronione w granicach dobra wsp\u00f3lnego i porz\u0105dku publicznego. Mo\u017cemy zatem stwierdzi\u0107, \u017ce zabezpieczenie prawa do wolno\u015bci religii i sumienia jest wska\u017anikiem pozwalaj\u0105cym zweryfikowa\u0107 poszanowanie innych praw cz\u0142owieka. Je\u015bli nie s\u0105 one skutecznie zagwarantowane, to nie ma w nie prawdziwej wiary.<\/p>\n\n\n\n Zgodnie z prawem do wolno\u015bci religijnej \"nikt nie mo\u017ce by\u0107 zmuszany do post\u0119powania wbrew swemu sumieniu ani nie mo\u017ce by\u0107 mu utrudniane post\u0119powanie zgodnie z jego sumieniem, publicznie lub prywatnie, samodzielnie lub wsp\u00f3lnie z innymi, w nale\u017cytych granicach\". Prawa tego nie nale\u017cy rozumie\u0107 w spos\u00f3b minimalistyczny, sprowadzaj\u0105c je do tolerancji czy wolno\u015bci wyznania. Opr\u00f3cz wolno\u015bci kultu wymaga ona pozytywnego uznania prawa ka\u017cdego cz\u0142owieka do uporz\u0105dkowania swoich dzia\u0142a\u0144 i decyzji moralnych zgodnie z prawd\u0105; prawa rodzic\u00f3w do wychowania dzieci zgodnie z ich przekonaniami religijnymi i tym wszystkim, co wi\u0105\u017ce si\u0119 z ich prze\u017cywaniem, zw\u0142aszcza w \u017cyciu spo\u0142ecznym i post\u0119powaniu moralnym; wsp\u00f3lnot religijnych do organizowania si\u0119 w celu prze\u017cywania w\u0142asnej religii we wszystkich dziedzinach; ka\u017cdego do publicznego wyznawania swojej wiary i g\u0142oszenia innym swojego przes\u0142ania religijnego.<\/p>\n\n\n\n Obowi\u0105zek ochrony wolno\u015bci religijnej wszystkich obywateli przez w\u0142adze publiczne nie wyklucza konieczno\u015bci uregulowania tej wolno\u015bci w systemie prawnym. Inspiracj\u0105 dla tej regulacji musi by\u0107 pozytywna ocena tego, co religie wnosz\u0105 do spo\u0142ecze\u0144stwa, ochrona porz\u0105dku publicznego i poszukiwanie dobra wsp\u00f3lnego, na kt\u00f3re sk\u0142ada si\u0119 \"suma tych warunk\u00f3w \u017cycia spo\u0142ecznego, dzi\u0119ki kt\u00f3rym cz\u0142owiek mo\u017ce pe\u0142niej i szybciej osi\u0105gn\u0105\u0107 swoj\u0105 doskona\u0142o\u015b\u0107\", a przede wszystkim \"poszanowanie praw osoby ludzkiej\". Odpowiednie przepisy dotycz\u0105ce wolno\u015bci religijnej musz\u0105 wychodzi\u0107 od podstawowej zasady, \u017ce wolno\u015b\u0107 religijna \"nie powinna by\u0107 ograniczana, chyba \u017ce i w zakresie, w jakim jest to konieczne\".<\/p>\n\n\n\n Reguluj\u0105c to prawo, pa\u0144stwo powinno przestrzega\u0107 pewnych zasad: 1. Zapewnienie r\u00f3wno\u015bci prawnej obywateli i unikanie dyskryminacji ze wzgl\u0119du na religi\u0119. 2. uznaj\u0105 prawa instytucji i grup tworzonych przez cz\u0142onk\u00f3w danej religii do praktykowania tej religii. 3. zakaza\u0107 wszystkiego, co cho\u0107 bezpo\u015brednio nakazane przez nakazy lub inspirowane przez zasady religijne, jest zamachem na prawa i godno\u015b\u0107 os\u00f3b lub zagra\u017ca ich \u017cyciu. W oparciu o te zasady, prawa musz\u0105 gwarantowa\u0107 prawo ka\u017cdej osoby \"do dzia\u0142ania w sumieniu i wolno\u015bci w celu podejmowania osobistych decyzji moralnych\".<\/p>\n\n\n\n III. GODNO\u015a\u0106 SUMIENIA<\/p>\n\n\n\n Korzystaj\u0105c ze swojej wolno\u015bci, ka\u017cdy cz\u0142owiek musi podejmowa\u0107 takie decyzje, kt\u00f3re prowadz\u0105 do osi\u0105gni\u0119cia wsp\u00f3lnego dobra spo\u0142ecze\u0144stwa i jego dobra osobistego. Z tego powodu cz\u0142owiek, kt\u00f3ry b\u0119d\u0105c stworzony na obraz i podobie\u0144stwo Boga, jest istot\u0105 woln\u0105, ma moralny obowi\u0105zek poszukiwania prawdy, gdy\u017c tylko prawda jest drog\u0105, kt\u00f3ra prowadzi do sprawiedliwo\u015bci i dobra. Obowi\u0105zek ten wynika z faktu, \u017ce cz\u0142owiek, nie stworzywszy siebie, nie jest te\u017c tw\u00f3rc\u0105 warto\u015bci, a wi\u0119c dobro i z\u0142o nie zale\u017cy od jego woli. Jego zadaniem jest rozeznanie, jak powinien post\u0119powa\u0107 w wielu sytuacjach, w kt\u00f3rych mo\u017ce si\u0119 znale\u017a\u0107 i kt\u00f3re prowadz\u0105 go do podj\u0119cia konkretnych decyzji.<\/p>\n\n\n\n Aby cz\u0142owiek m\u00f3g\u0142 w ka\u017cdej chwili wiedzie\u0107, co jest dobre, a co z\u0142e, B\u00f3g obdarzy\u0142 go sumieniem, kt\u00f3re jest \"najtajniejszym j\u0105drem i przybytkiem cz\u0142owieka, w kt\u00f3rym przebywa on sam na sam z Bogiem, kt\u00f3rego g\u0142os rozbrzmiewa w jego wn\u0119trzu\". Decydowanie i dzia\u0142anie zgodnie z sumieniem jest najwi\u0119kszym dowodem dojrza\u0142ej wolno\u015bci i warunkiem moralno\u015bci swoich dzia\u0142a\u0144. Jest to najbardziej osobisty element ka\u017cdego cz\u0142owieka, kt\u00f3ry czyni go istot\u0105 wyj\u0105tkow\u0105 i odpowiedzialn\u0105 przed Bogiem za swoje czyny. Sumienie, nawet je\u015bli nie jest nieomylne i mo\u017ce pope\u0142nia\u0107 b\u0142\u0119dy, jest \"kolejnym standardem osobistej moralno\u015bci\", dlatego wszyscy musimy post\u0119powa\u0107 zgodnie z naszym sumieniem. i dlatego wszyscy musimy dzia\u0142a\u0107 zgodnie z os\u0105dami, kt\u00f3re z niego wynikaj\u0105.<\/p>\n\n\n\n Cz\u0142owiek w swoim sumieniu odkrywa podstawowe prawo, \"kt\u00f3rego sam sobie nie nadaje, ale kt\u00f3remu musi by\u0107 pos\u0142uszny i kt\u00f3rego g\u0142os rozbrzmiewa w uszach jego serca, wzywaj\u0105c go do mi\u0142o\u015bci i czynienia dobra, a unikania z\u0142a\". Prawo to jest \u017ar\u00f3d\u0142em wszystkich norm moralnych, a wi\u0119c w pos\u0142usze\u0144stwie wobec niego znajdujemy zasad\u0119 moralno\u015bci. Cz\u0142owiek \"jest zobowi\u0105zany do wiernego pod\u0105\u017cania za tym, co wie, \u017ce jest sprawiedliwe i s\u0142uszne\" . Je\u015bli post\u0119puje w ten spos\u00f3b, to post\u0119puje zgodnie ze swoj\u0105 godno\u015bci\u0105. Z drugiej strony, gdy jego dzia\u0142ania nie s\u0105 inspirowane poszukiwaniem prawdy i ch\u0119ci\u0105 dostosowania si\u0119 do obiektywnych norm moralnych, \u0142atwo daje si\u0119 prowadzi\u0107 w\u0142asnym pragnieniom i egoistycznym interesom, a \"stopniowo, przez przyzwyczajenie do grzechu, jego sumienie staje si\u0119 niemal \u015blepe\".<\/p>\n\n\n\n Post\u0119powanie zgodne z sumieniem nie zawsze jest \u0142atwe: wymaga dostrze\u017cenia podstawowych zasad moralno\u015bci, zastosowania ich do konkretnych okoliczno\u015bci poprzez rozeznanie oraz wyrobienia sobie s\u0105du na temat czyn\u00f3w, kt\u00f3re nale\u017cy wykona\u0107. Cz\u0119sto pojawiaj\u0105 si\u0119 sytuacje, kt\u00f3re sprawiaj\u0105, \u017ce ocena moralna staje si\u0119 mniej pewna; ludzie cz\u0119sto podlegaj\u0105 wp\u0142ywom \u015brodowiska kulturowego, w kt\u00f3rym \u017cyj\u0105, naciskom z zewn\u0105trz i w\u0142asnym pragnieniom. Wszystko to mo\u017ce zaciemnia\u0107 jego oceny moralne i prowadzi\u0107 do b\u0142\u0119du przez niewiedz\u0119. Gdy jednak nie zawini\u0142a ignorancja, \"sumienie nie traci godno\u015bci\", bo szuka sposob\u00f3w formowania si\u0119. Szukanie bowiem sposob\u00f3w kszta\u0142towania oceny moralnej i post\u0119powania zgodnie z jej dyktatem jest bardziej godne cz\u0142owieka ni\u017c wyzbycie si\u0119 pytania o moralno\u015b\u0107 jego czyn\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n IV. ROLA PA\u0143STWA<\/p>\n\n\n\n Cz\u0142owiek z natury jest istot\u0105 spo\u0142eczn\u0105. Dlatego w swoich decyzjach moralnych nie powinien szuka\u0107 tylko w\u0142asnego dobra, ale dobra wszystkich. W swoich dzia\u0142aniach musi uwzgl\u0119dnia\u0107 pewne podstawowe zasady moralno\u015bci: czy\u0144 innym to, co chcia\u0142by, aby oni czynili jemu; nie szk\u00f3d\u017a, aby uzyska\u0107 dobro; dzia\u0142aj z mi\u0142o\u015bci\u0105, szanuj\u0105c bli\u017aniego i jego sumienie itp. Struktury polityczne s\u0105 niezb\u0119dne do regulowania stosunk\u00f3w mi\u0119dzy cz\u0142onkami spo\u0142ecze\u0144stwa. Wsp\u00f3lnota polityczna \"wywodzi si\u0119 z natury os\u00f3b\" i dlatego jest \"rzeczywisto\u015bci\u0105 connaturaln\u0105 dla ludzi\". Jej celem jest sprzyjanie najpe\u0142niejszemu rozwojowi wszystkich cz\u0142onk\u00f3w spo\u0142ecze\u0144stwa, a tym samym promowanie dobra wsp\u00f3lnego, kt\u00f3re jest nieosi\u0105galne dla ka\u017cdej jednostki bez organizacji wsp\u00f3\u0142\u017cycia.<\/p>\n\n\n\n S\u0142u\u017c\u0105c dobru wsp\u00f3lnemu, w\u0142adze publiczne musz\u0105 szanowa\u0107 autonomi\u0119 jednostki, tak \u017ce w \u017cadnym momencie nie mog\u0105 zabroni\u0107 ka\u017cdemu wyrobienia sobie w\u0142asnego zdania w sprawach dotycz\u0105cych \u017cycia spo\u0142ecznego. Nie mo\u017cna te\u017c zapobiec inicjatywom, kt\u00f3re maj\u0105 swoje \u017ar\u00f3d\u0142o w spo\u0142ecze\u0144stwie i maj\u0105 na celu wsp\u00f3lne dobro wszystkich. Kiedy prawa cz\u0142owieka s\u0105 bronione we wsp\u00f3lnocie politycznej i tworzy si\u0119 sprzyjaj\u0105ce warunki do korzystania z nich przez obywateli, jest to ju\u017c wk\u0142ad w dobro wsp\u00f3lne.<\/p>\n\n\n\n W\u0142adza jest instrumentem koordynacji w s\u0142u\u017cbie spo\u0142ecze\u0144stwa. Jej wykonywanie nie mo\u017ce mie\u0107 charakteru absolutnego i musi by\u0107 realizowane w granicach poszanowania jednostki i jej praw. Nie mo\u017ce te\u017c sta\u0107 si\u0119 organem, kt\u00f3ry stara si\u0119 wkracza\u0107 lub regulowa\u0107 wszystkie aspekty \u017cycia jednostek i rodzin. W\u0142adze publiczne, kt\u00f3rych zadaniem jest wspieranie uporz\u0105dkowanego \u017cycia spo\u0142ecznego, nie mog\u0105 uchyla\u0107 ani wypiera\u0107 inicjatyw prywatnych, ale musz\u0105 je tak regulowa\u0107, aby s\u0142u\u017cy\u0142y dobru wsp\u00f3lnemu. Zar\u00f3wno w \u017cyciu gospodarczym, jak i spo\u0142ecznym \"dzia\u0142anie pa\u0144stwa i innych w\u0142adz publicznych musi by\u0107 zgodne z zasad\u0105 pomocniczo\u015bci\".<\/p>\n\n\n\n Zasady te musz\u0105 by\u0107 uwzgl\u0119dniane w tych sprawach, kt\u00f3re dotycz\u0105 wolno\u015bci religijnej i wolno\u015bci sumienia jednostek. Pa\u0144stwo mo\u017ce regulowa\u0107 korzystanie z wolno\u015bci religijnej, tak aby by\u0142a ona realizowana z poszanowaniem innych wolno\u015bci i sprzyja\u0142a wsp\u00f3\u0142\u017cyciu spo\u0142ecznemu. Regulacja ta mo\u017ce uzasadnia\u0107 zakaz stosowania pewnych praktyk religijnych, ale nie dlatego, \u017ce s\u0105 one religijne, lecz dlatego, \u017ce godz\u0105 w szacunek, godno\u015b\u0107 lub integralno\u015b\u0107 os\u00f3b, albo \u017ce zagra\u017caj\u0105 jednemu z praw podstawowych. Tak jak pa\u0144stwo nie mo\u017ce by\u0107 stronnicze w sprawach religijnych, tak samo nie mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 promotorem warto\u015bci czy ideologii sprzecznych z przekonaniami cz\u0119\u015bci spo\u0142ecze\u0144stwa. Neutralno\u015b\u0107 wymagana w sprawach religijnych rozci\u0105ga si\u0119 na wybory moralne dyskutowane w spo\u0142ecze\u0144stwie. Gdy w\u0142adze wykorzystuj\u0105 dost\u0119pne im \u015brodki do rozpowszechniania okre\u015blonej koncepcji cz\u0142owieka lub \u017cycia, przekraczaj\u0105 swoje funkcje.<\/p>\n\n\n\n V. SPRZECIW SUMIENIA<\/p>\n\n\n\n \"Obywatel ma sumienny obowi\u0105zek nie stosowa\u0107 si\u0119 do nakaz\u00f3w w\u0142adz cywilnych, gdy te nakazy s\u0105 sprzeczne z wymogami porz\u0105dku moralnego, z podstawowymi prawami os\u00f3b lub z nauk\u0105 Ewangelii\". Sprzeciw sumienia zak\u0142ada, \u017ce dana osoba przedk\u0142ada dyktat w\u0142asnego sumienia nad to, co jest nakazane lub dozwolone przez prawo. Nie usprawiedliwia to \u017cadnego niepos\u0142usze\u0144stwa wobec zasad og\u0142aszanych przez prawowite w\u0142adze. Nale\u017cy j\u0105 stosowa\u0107 w odniesieniu do tych, kt\u00f3re bezpo\u015brednio atakuj\u0105 istotne elementy czyjej\u015b religii lub kt\u00f3re s\u0105 \"sprzeczne z prawem naturalnym, poniewa\u017c podwa\u017caj\u0105 same podstawy godno\u015bci ludzkiej i wsp\u00f3\u0142\u017cycia opartego na sprawiedliwo\u015bci\".<\/p>\n\n\n\n Opr\u00f3cz tego, \u017ce jest obowi\u0105zkiem moralnym, jest r\u00f3wnie\u017c \"podstawowym i nienaruszalnym prawem ka\u017cdego cz\u0142owieka, niezb\u0119dnym dla dobra wsp\u00f3lnego ca\u0142ego spo\u0142ecze\u0144stwa\", kt\u00f3re pa\u0144stwo jest zobowi\u0105zane uzna\u0107, uszanowa\u0107 i pozytywnie warto\u015bciowa\u0107 w ustawodawstwie. kt\u00f3re pa\u0144stwo ma obowi\u0105zek uzna\u0107, uszanowa\u0107 i pozytywnie warto\u015bciowa\u0107 w ustawodawstwie. Nie jest to koncesja w\u0142adzy, lecz prawo przedpolityczne, b\u0119d\u0105ce bezpo\u015bredni\u0105 konsekwencj\u0105 uznania wolno\u015bci religii, my\u015bli i sumienia. Dlatego pa\u0144stwo nie powinno jej ogranicza\u0107 lub minimalizowa\u0107 pod pretekstem zagwarantowania ludziom dost\u0119pu do pewnych prawnie uznanych praktyk i przedstawia\u0107 jako atak na \"prawa\" innych. Sprawiedliwe uregulowanie kwestii sprzeciwu sumienia wymaga gwarancji, \u017ce osoby odwo\u0142uj\u0105ce si\u0119 do sprzeciwu sumienia nie b\u0119d\u0105 nara\u017cone na dyskryminacj\u0119 spo\u0142eczn\u0105 lub zawodow\u0105. Stworzenie rejestru os\u00f3b sprzeciwiaj\u0105cych si\u0119 pewnym czynno\u015bciom dozwolonym przez prawo narusza prawo ka\u017cdego obywatela do nieprzymuszania go do deklarowania w\u0142asnych przekona\u0144 religijnych lub ideologicznych. W ka\u017cdym przypadku, gdy taki wym\u00f3g jest prawnie wymagany, \"pracownicy s\u0142u\u017cby zdrowia nie powinni waha\u0107 si\u0119 prosi\u0107 o niego (sprzeciw sumienia) jako o swoje w\u0142asne prawo i jako szczeg\u00f3lny wk\u0142ad w dobro wsp\u00f3lne\".<\/p>\n\n\n\n Wype\u0142niaj\u0105c ten moralny obowi\u0105zek, chrze\u015bcijanin \"nie mo\u017ce wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107, nawet formalnie, w tych praktykach, kt\u00f3re cho\u0107 dozwolone przez prawo cywilne, s\u0105 sprzeczne z prawem Bo\u017cym\". Poniewa\u017c prawo do \u017cycia ma charakter absolutny i nikt nie mo\u017ce samodzielnie decydowa\u0107 o \u017cyciu drugiego cz\u0142owieka ani o swoim w\u0142asnym \u017cyciu, \"w obliczu praw legitymizuj\u0105cych eutanazja<\/a> lub wspomaganego samob\u00f3jstwa, zawsze nale\u017cy odm\u00f3wi\u0107 jakiejkolwiek natychmiastowej wsp\u00f3\u0142pracy formalnej lub materialnej\" . To \"ma miejsce wtedy, gdy dokonane dzia\u0142anie, czy to z samej swojej natury, czy te\u017c z konfiguracji, jak\u0105 przyjmuje w okre\u015blonym kontek\u015bcie, kwalifikowane jest jako bezpo\u015brednie wsp\u00f3\u0142dzia\u0142anie w czynie skierowanym przeciwko niewinnemu \u017cyciu ludzkiemu lub jako udzia\u0142 w niemoralnym zamiarze mocodawcy\". Wsp\u00f3\u0142praca ta czyni osob\u0119 j\u0105 realizuj\u0105c\u0105 wsp\u00f3\u0142odpowiedzialn\u0105 i nie mo\u017cna jej usprawiedliwia\u0107 powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na poszanowanie wolno\u015bci i \"praw\" innych os\u00f3b, ani na to, \u017ce s\u0105 one przewidziane i dopuszczone przez prawo cywilne.<\/p>\n\n\n\n