Polska i Litwa maj\u0105 jedne z najbardziej rozpowszechnionych tradycji \u015bwi\u0105tecznych. Czuwanie 24 grudnia i 25 grudnia naznaczone s\u0105 r\u00f3\u017cnymi przejawami uczucia, wiary i pobo\u017cno\u015bci, tak g\u0142\u0119boko zakorzenionymi w obu narodach, \u017ce po wiekach i po wielu perypetiach historycznych s\u0105 one nadal obecne w polskich i litewskich rodzinach. <\/p>\n\n\n\n
Aby zrozumie\u0107 litewskie zwyczaje wok\u00f3\u0142 Wigilii i Bo\u017cego Narodzenia nale\u017cy zrozumie\u0107 dwie rzeczy. Z jednej strony, \u017ce chrze\u015bcija\u0144stwo przysz\u0142o na Litw\u0119 z dw\u00f3ch kierunk\u00f3w: ze Wschodu, czyli z Bizancjum przez S\u0142owian wschodnich, i z Zachodu, czyli z Rzymu przez S\u0142owian germa\u0144skich i zachodnich, zw\u0142aszcza Polak\u00f3w. Z drugiej strony, Litwa by\u0142a jednym z ostatnich narod\u00f3w w Europie, kt\u00f3ry zosta\u0142 schrystianizowany, w XIV wieku, wi\u0119c w wielu z tych tradycji poga\u0144stwo i chrze\u015bcija\u0144stwo przenikaj\u0105 si\u0119.<\/p>\n\n\n\n
S\u0142owo na Bo\u017ce Narodzenie, Kal\u0117dos<\/em>wywodzi si\u0119 z j\u0119zyka wschodnios\u0142owia\u0144skiego \u043a\u043e\u043b\u044f\u0434\u0430, pochodz\u0105cego z j\u0119zyka cerkiewnos\u0142owia\u0144skiego kol\u0119da<\/em>kt\u00f3re z kolei pochodzi od \u0142aci\u0144skiego kalendae za po\u015brednictwem bizantyjskich Grek\u00f3w. Kalendae odnosi si\u0119 do pierwszego dnia ka\u017cdego miesi\u0105ca w staro\u017cytnej rzymskiej i ko\u015bcielnej rachubie. Jeszcze dzi\u015b tekst \"martyrologium rzymskiego\", streszczaj\u0105cy dzieje ludzko\u015bci i nadzieje zbawienia, kt\u00f3re znajduj\u0105 swoje wype\u0142nienie w Chrystusie, nazywany jest \"calend\u0105\" lub proklamacj\u0105 Bo\u017cego Narodzenia.<\/p>\n\n\n\n S\u0142owo na Wigili\u0119, K\u016b\u010dios<\/em>pochodzi od wschodnios\u0142owia\u0144skiego ku\u0442\u044f (ukrai\u0144skie: \u043a\u0443\u0442\u044f, staroruskie: \u043a\u0443\u0442\u044c\u044f). Jego miejscem narodzin jest Bizancjum, a nie Rzym, a kojarzony jest z K\u016b\u010dia<\/em>potrawa ze zb\u00f3\u017c (pszenicy, j\u0119czmienia, \u017cyta itp.) wymieszanych z wod\u0105 os\u0142odzon\u0105 miodem. Danie to jest r\u00f3wnie\u017c tradycyjne na Bia\u0142orusi i Ukrainie.<\/p>\n\n\n\n W czasach przedchrze\u015bcija\u0144skich w okolicach przesilenia zimowego upami\u0119tniano zmar\u0142ych, a tak\u017ce odprawiano niekt\u00f3re obrz\u0119dy \u017cniwne. Na przyk\u0142ad danie K\u016b\u010dia s\u0142u\u017cy\u0142o do od\u017cywiania duch\u00f3w przodk\u00f3w. Z tego kultu przodk\u00f3w pozosta\u0142a jeszcze tradycja pozostawiania w nocy nietkni\u0119tego sto\u0142u wigilijnego, aby dusze zmar\u0142ych mog\u0142y ucztowa\u0107 lub modli\u0107 si\u0119 za zmar\u0142ych w modlitwie b\u0142ogos\u0142awienia sto\u0142u, zw\u0142aszcza za tych, kt\u00f3rzy zmarli w ci\u0105gu roku. <\/p>\n\n\n\n Innym poga\u0144skim zwyczajem, kt\u00f3ry zosta\u0142 p\u00f3\u017aniej schrystianizowany, jest umieszczanie pod obrusem siana lub s\u0142omy: pierwotnie s\u0142u\u017cy\u0142o ono zmar\u0142ym do odpoczynku, dzi\u015b umieszcza si\u0119 je na pami\u0105tk\u0119 \u017c\u0142\u00f3bka, w kt\u00f3rym po narodzinach z\u0142o\u017cono Dzieci\u0105tko Chrystus.<\/p>\n\n\n\n Wiele w\u0142a\u015bciwych tradycji chrze\u015bcija\u0144skich przysz\u0142o przez Polsk\u0119, dlatego dzi\u015b Litwini i Polacy dziel\u0105 wiele z tych zwyczaj\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Kolacja wigilijna rozpoczyna si\u0119 od modlitwy, kt\u00f3r\u0105 zazwyczaj prowadzi g\u0142owa gospodarstwa domowego. Po modlitwie kal\u0117dai\u010diai<\/em>Kal\u0117daitis: pod\u0142u\u017cne op\u0142atki ozdobione obrazkami przedstawiaj\u0105cymi Narodzenie Jezusa. Ka\u017cda osoba ofiarowuje swoje kal\u0117daitis innej obecnej osobie, b\u0142ogos\u0142awi\u0105c j\u0105 i \u017cycz\u0105c jej czego\u015b w nadchodz\u0105cym roku; gdy wszyscy go\u015bcie wymieni\u0105 si\u0119 kawa\u0142kiem op\u0142atka, rozpoczyna si\u0119 posi\u0142ek. Zazwyczaj op\u0142atki te sprzedawane s\u0105 w ko\u015bcio\u0142ach od pocz\u0105tku adwentu, po pob\u0142ogos\u0142awieniu ich przez ksi\u0119\u017cy. Je\u015bli kto\u015b nie b\u0119dzie obchodzi\u0142 Wigilii na Litwie, jego krewni wysy\u0142aj\u0105 mu kal\u0117dai\u010diai, aby nie zabrak\u0142o go przy ich stole. <\/p>\n\n\n\n Op\u0142atki symbolizuj\u0105 Cia\u0142o Jezusa Chrystusa, gdy\u017c uroczysto\u015b\u0107 wigilijna zbli\u017ca do siebie st\u00f3\u0142 Ostatniej Wieczerzy Chrystusa i \u017c\u0142\u00f3bek w Betlejem. <\/p>\n\n\n\n Przypominaj\u0105 o tym kal\u0117dai\u010diai, m\u00f3wi\u0105 nam o Chlebie \u017bywym, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 cia\u0142em; \u0142amanie i wymiana kawa\u0142ka op\u0142atka symbolizuje komuni\u0119 chrze\u015bcijan z Jezusem Chrystusem i w Jezusie Chrystusie.<\/p>\n\n\n\n Na stole wigilijnym ma si\u0119 znale\u017a\u0107 dwana\u015bcie talerzy (talerze rozumiane s\u0105 jako dwana\u015bcie r\u00f3\u017cnych potraw), wed\u0142ug interpretacji chrze\u015bcija\u0144skiej, na cze\u015b\u0107 dwunastu aposto\u0142\u00f3w, kt\u00f3rzy zasiedli przy stole Ostatniej Wieczerzy.<\/p>\n\n\n\n Zar\u00f3wno w Polsce, jak i na Litwie adwent jest czasem abstynencji, a w naj\u015bci\u015blejszej tradycji 24 grudnia jest dniem \"suchej abstynencji\", czyli nie tylko bez mi\u0119sa, ale tak\u017ce bez nabia\u0142u i jaj. Z tego powodu wi\u0119kszo\u015b\u0107 potraw opiera si\u0119 na rybach, zw\u0142aszcza \u015bledziach, grzybach i warzywach.<\/p>\n\n\n\n Do typowych napoj\u00f3w nale\u017c\u0105. aguonpienas<\/em> (mleko makowe), sporz\u0105dzone z wody, cukru i pokruszonych ziaren maku, oraz kisielius<\/em> (kisiel) nap\u00f3j jagodowy lub owocowy, do kt\u00f3rego dodaje si\u0119 skrobi\u0119 ziemniaczan\u0105 lub kukurydzian\u0105, nadaj\u0105c\u0105 napojowi bardzo g\u0119st\u0105 konsystencj\u0119.<\/p>\n\n\n\n Na wigilijnym stole nie mo\u017ce zabrakn\u0105\u0107 m.in. k\u016b\u010diukai<\/em>Te ma\u0142e kulki z m\u0105ki, dro\u017cd\u017cy i maku sta\u0142y si\u0119 szczeg\u00f3lnie popularne po odzyskaniu Niepodleg\u0142o\u015bci, kiedy to zn\u00f3w zacz\u0119to je swobodnie obchodzi\u0107 podczas \u015bwi\u0105t Bo\u017cego Narodzenia.<\/p>\n\n\n\n Ciekaw\u0105 spu\u015bcizn\u0105 po czasach sowieckich jest popularyzacja sa\u0142atki rosyjskiej, kt\u00f3ra na Litwie znana jest jako bia\u0142a sa\u0142atka<\/em> lub ensaladilla casera, jako danie na Bo\u017ce Narodzenie. Powodem by\u0142o to, \u017ce zrobiono go z groszku konserwowego i majonezu, kt\u00f3re by\u0142y trudno dost\u0119pne i dlatego uwa\u017cano je za artyku\u0142y luksusowe.<\/p>\n\n\n\n Do dzi\u015b tradycje te s\u0105 przestrzegane w wi\u0119kszo\u015bci rodzin, a Bo\u017ce Narodzenie jest w tym kraju czasem silnych prze\u017cy\u0107 chrze\u015bcija\u0144skich.<\/p>\n\n\n\n \u2013Tekst<\/em>: Ignacy Soler<\/p>\n\n\n\n Kiedy\u015b, i do dzi\u015b, funkcjonowa\u0142o wyra\u017cenie, \u017ce wszystkie \u015bwi\u0119ta poznaje si\u0119 po nieszporach. W Polsce Wigilia znana jest jako czuwanie i ma g\u0142\u0119boko zakorzenione zwyczaje w ka\u017cdej rodzinie, wierz\u0105cej czy nie.<\/p>\n\n\n\n Bo\u017ce Narodzenie to \u015bwi\u0119to narodzin Dziecka, w kt\u00f3rym my chrze\u015bcijanie rozpoznajemy Syna Bo\u017cego, Boga uczynionego cz\u0142owiekiem dla naszego zbawienia. Dla wielu Bo\u017ce Narodzenie nie jest ju\u017c \u015bwi\u0119tem chrze\u015bcija\u0144skim, ale nadal jest czasem afirmacji dobra ludzkiego \u017cycia, zw\u0142aszcza nowo narodzonego dziecka: daru dla rodziny, kraju i ca\u0142ego \u015bwiata. Ka\u017cde dziecko jest wyj\u0105tkowe, niepowtarzalne, jest nowo\u015bci\u0105, kt\u00f3ra sprawia, \u017ce wszystko inne jest inne. \u015awi\u0119ta Bo\u017cego Narodzenia to tak\u017ce czas sk\u0142adania sobie nawzajem \u017cycze\u0144 pokoju, rado\u015bci, szcz\u0119\u015bcia, lepszego \u015bwiata, bez wojen, bez smutku i z\u0142a: utopii \u015bwiata nieosi\u0105galnego dla ludzi wszystkich czas\u00f3w. Ale co cz\u0142owiek nie mo\u017ce, B\u00f3g mo\u017ce.<\/p>\n\n\n\n Wigilijne czuwanie, jak sama nazwa wskazuje, zaprasza nas do czuwania i przygotowania si\u0119 do uroczysto\u015bci. Wigilia rozpoczyna si\u0119 w polskich domach, cz\u0119sto w tamtych czasach pokrytych bia\u0142ym, zimnym \u015bniegiem, od wieczerzy czuwania przy pojawieniu si\u0119 pierwszej gwiazdy oko\u0142o godziny pi\u0105tej wieczorem. Wszyscy po ci\u0119\u017ckim dniu pracy siadaj\u0105 przy wsp\u00f3lnym stole. Ju\u017c od wczesnych godzin 24. wszyscy anga\u017cuj\u0105 si\u0119 w przygotowania do Czuwania. Kilka dni wcze\u015bniej choinka by\u0142a ju\u017c postawiona i ubrana we wszystkie \u015bwiate\u0142ka, ozdoby, prezenty i gwiazd\u0119 na czubku. Je\u015bli nie zrobiono tego wcze\u015bniej, rano 24. nale\u017cy postawi\u0107 choink\u0119. Tradycyjna szopka, zw\u0142aszcza postacie Tajemnicy - Jezusa, Maryi i J\u00f3zefa, te\u017c maj\u0105 tradycj\u0119 i korzenie, ale mniejsze ni\u017c choinka i nie tak rozpowszechnione jak we W\u0142oszech czy w krajach hiszpa\u0144skoj\u0119zycznych.<\/p>\n\n\n\n Po kilku godzinach przygotowa\u0144, nie tylko do posi\u0142ku, ale i do domu, zw\u0142aszcza do mycia okien (nie do ko\u0144ca rozumiem, dlaczego w Polsce okna s\u0105 dok\u0142adnie myte w Wigili\u0119 i Wielk\u0105 Niedziel\u0119), zbieraj\u0105 si\u0119 przy \u015bwi\u0105tecznym stole z najlepszymi potrawami i sztu\u0107cami. Gromadz\u0105 si\u0119, ale nie siadaj\u0105, bo Wieczerza Wigilijna rozpoczyna si\u0119 - wszyscy razem i na stoj\u0105co - od czytania Narodzin Jezusa z Ewangelii \u015bw. Mateusza (1, 18-25) lub \u015bw. \u0141ukasza (2, 1-20). Zazwyczaj czyta j\u0105 ojciec rodziny lub najm\u0142odsze dziecko.<\/p>\n\n\n\n Nast\u0119pnie przychodzi tzw. Op\u0142atek, po angielsku oblea, kt\u00f3ry pochodzi od \u0142aci\u0144skiego oblatum - ofiarowanie daru. Op\u0142atek, zwany te\u017c chlebem anielskim lub b\u0142ogos\u0142awionym, a w naszym przypadku op\u0142atkiem wigilijnym, to p\u0142at bia\u0142ego chleba, upieczonego z bia\u0142ej m\u0105ki i niekwaszonej wody, kt\u00f3rym dzieli si\u0119 przy stole wigilijnym. Wszyscy pozostaj\u0105 w pozycji stoj\u0105cej i ka\u017cdy uczestnik czuwania bierze op\u0142atek z przygotowanej przy nim tacy. Ka\u017cdy z jad\u0105cych trzyma w lewej r\u0119ce sw\u00f3j op\u0142atek, a praw\u0105 r\u0119k\u0105 od\u0142amuje kawa\u0142ek op\u0142atka innego uczestnika, sk\u0142adaj\u0105c jednocze\u015bnie tej osobie najlepsze \u017cyczenia, improwizowanymi s\u0142owami, kr\u00f3tkimi lub d\u0142ugimi, emocjonalnymi lub oficjalnymi, zgodnie z \u017cyczeniem ka\u017cdej osoby. I zjada ten ma\u0142y kawa\u0142ek op\u0142atka drugiej osoby. Dzia\u0142anie to jest odwzajemnione przez drug\u0105 osob\u0119. A na koniec podaj\u0105 sobie r\u0119ce, logicznie praw\u0105, czyli t\u0119, kt\u00f3ra jest wolna.<\/p>\n\n\n\n \u015awi\u0105teczna hostia jest znakiem pojednania i przebaczenia, przyja\u017ani i mi\u0142o\u015bci. Dzielenie si\u0119 nim na pocz\u0105tku wieczerzy Wigilii wyra\u017ca pragnienie bycia razem, ma znaczenie nie tylko duchowe, ale i materialne: bia\u0142y chleb podkre\u015bla ziemski charakter pragnie\u0144, posiadania i dzielenia si\u0119. Ka\u017cdy ma by\u0107 jak dobry, podzielny chleb, co\u015b, co mo\u017cna rozda\u0107. Jest ona logicznie zwi\u0105zana z pro\u015bb\u0105 w Modlitwie Pa\u0144skiej i z Eucharysti\u0105.<\/p>\n\n\n\n Tradycja dzielenia si\u0119 (parting - z), czyli wzajemnego \u0142amania cz\u0119\u015bci op\u0142atka lub hostii \u015bwi\u0105tecznej, ma swoje korzenie w pierwszych wiekach chrze\u015bcija\u0144stwa. Pocz\u0105tkowo niezwi\u0105zany z Bo\u017cym Narodzeniem, by\u0142 symbolem duchowej komunii cz\u0142onk\u00f3w wsp\u00f3lnoty. Zwyczaj b\u0142ogos\u0142awienia chleba nazywany by\u0142 eulogi\u0105 (b\u0142ogos\u0142awiony chleb). Ostatecznie chleb zosta\u0142 przyniesiony na msz\u0119 wigilijn\u0105, pob\u0142ogos\u0142awiony i podzielony. Zanoszono j\u0105 tak\u017ce do dom\u00f3w chorych, czy tych, kt\u00f3rzy z r\u00f3\u017cnych powod\u00f3w nie byli w ko\u015bciele, albo wysy\u0142ano do rodziny i znajomych. Praktyka odprawiania eulogii, popularna w pierwszych wiekach chrze\u015bcija\u0144stwa, zacz\u0119\u0142a zanika\u0107 w IX wieku na mocy dekret\u00f3w synod\u00f3w karoli\u0144skich, kt\u00f3re chcia\u0142y unikn\u0105\u0107 pomieszania chleba konsekrowanego (Eucharystia) z chlebem b\u0142ogos\u0142awionym (eulogia).<\/p>\n\n\n\n Wieczerza Wigilijna jest wieczerz\u0105 radosn\u0105, rodzinn\u0105 i pokutn\u0105, tak na pewno brzmi to ciekawie, ale jest to wieczerza wstrzemi\u0119\u017aliwo\u015bci od mi\u0119sa. Zgodnie ze zwyczajem, w ramach przygotowania do wielkiej uroczysto\u015bci Narodzenia Pa\u0144skiego, ofiaruje si\u0119 w tym dniu umartwienie polegaj\u0105ce na niejedzeniu mi\u0119sa. Niejedzenie mi\u0119sa to co\u015b, co w Polsce wci\u0105\u017c jest wa\u017cne, bo obchodzone jest w ka\u017cdy pi\u0105tek roku, a Polakom nie jest to oboj\u0119tne. Kolacja w czasie czuwania sk\u0142ada si\u0119 z dwunastu r\u00f3\u017cnych potraw, w tym wielu rybnych, wszystkie s\u0105 bardzo dobrze przygotowane i smaczne. Zaczyna si\u0119 od zupy, kt\u00f3ra jest zwykle barszcz<\/em>zupa z czerwonych burak\u00f3w. Potem przychodz\u0105 pierogi<\/em>kt\u00f3rego nazwa pochodzi od staro\u017cytnego s\u0142owia\u0144skiego korzenia pir<\/em>-festiwal, kt\u00f3ry sk\u0142ada si\u0119 z rodzaju makaronu, krokieta nadziewanego r\u00f3\u017cnymi rodzajami i odmianami warzyw, ma pewne podobie\u0144stwo do w\u0142oskich ravioli. W\u015br\u00f3d ryb wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 sma\u017cony karp. Jako nap\u00f3j, koniecznie trzeba te\u017c spr\u00f3bowa\u0107 kompot<\/em>tradycyjny sok otrzymywany przez gotowanie niekt\u00f3rych owoc\u00f3w, takich jak truskawki, jab\u0142ka, porzeczki lub \u015bliwki w du\u017cej ilo\u015bci wody, do kt\u00f3rej dodaje si\u0119 cukier lub su\u0142tanki. Jako deser nie mo\u017cna pomin\u0105\u0107 m.in. kutia,<\/em> to rodzaj s\u0142odkiego budyniu z ziaren zb\u00f3\u017c, lub mak\u00f3wki<\/em>ciasto z makiem.<\/p>\n\n\n\n Przy stole na wieczerz\u0119 wigilijn\u0105 pod obrusem umieszcza si\u0119 ma\u0142\u0105 s\u0142omk\u0119, przypominaj\u0105c\u0105 \u017c\u0142\u00f3bek w Betlejem. Tradycj\u0105 jest r\u00f3wnie\u017c pozostawienie miejsca dla niespodziewanego go\u015bcia. To bardzo s\u0142owia\u0144skie: przyjazne przyj\u0119cie go\u015bcia, kt\u00f3ry zawsze jest zapraszany do siedzenia przy wsp\u00f3lnym stole. Po kolacji ca\u0142a rodzina gromadzi si\u0119 wok\u00f3\u0142 choinki, gdzie pod jej ga\u0142\u0119ziami rozrzucane s\u0105 r\u00f3\u017cne prezenty. Kto\u015b z rodziny, zwykle przebrany za \u015bw. Miko\u0142aja, zajmuje si\u0119 ich rozdawaniem, recytuj\u0105c wiersze lub dowcipy nawi\u0105zuj\u0105ce do honorowanej osoby. Na zako\u0144czenie \u015bpiewane s\u0105 kol\u0119dy, kolenda<\/em>S\u0105 to stare pie\u015bni bo\u017conarodzeniowe, bogate w tre\u015bci teologiczne, kt\u00f3re \u015bpiewa si\u0119 r\u00f3wnie\u017c w ko\u015bcio\u0142ach. W niekt\u00f3rych kolenda<\/em> opowiada o tym, jak w t\u0119 szczeg\u00f3ln\u0105 noc Bo\u017cego Narodzenia zwierz\u0119ta m\u00f3wi\u0105 ludzkim g\u0142osem i rozumiej\u0105 nasze s\u0142ownictwo. By\u0107 mo\u017ce jest to interpretacja s\u0142\u00f3w proroka Izajasza (1:3): W\u00f3\u0142 zna swego pana, a osio\u0142 szopk\u0119 swego w\u0142a\u015bciciela; Izrael mnie nie zna, m\u00f3j lud mnie nie rozumie.<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Masa koguta, kt\u00f3ra w Polsce nazywana jest. Pasterska<\/em>Msza pasterska odprawiana jest zawsze o p\u00f3\u0142nocy. Do ko\u015bcio\u0142\u00f3w \u015bci\u0105gaj\u0105 liczne rodziny, \u015bwi\u0105tynie s\u0105 fizycznie przepe\u0142nione, a ulice miast i wsi wype\u0142nione s\u0105 samochodami i \u015bwiat\u0142ami przyje\u017cd\u017caj\u0105cymi i wyje\u017cd\u017caj\u0105cymi. <\/p>\n\n\n\n Eucharystia jest najwy\u017cszym punktem celebracji czuwania. Wcze\u015bniej pojawi\u0142y si\u0119 tzw. rekolecje<\/em>Trzydniowe \u0107wiczenia duchowe, we wszystkich parafiach, ze spowiedzi\u0105 na ko\u0144cu. Kilka miesi\u0119cy temu pods\u0142ucha\u0142em na ulicy swobodn\u0105 rozmow\u0119: gdzie idziesz, Marek? - Id\u0119 do ko\u015bcio\u0142a, do spowiedzi. - Ale jak to mo\u017cliwe, skoro nie jest to Bo\u017ce Narodzenie ani Wielkanoc? Faktem jest, \u017ce przyst\u0119powanie do sakramentu pokuty w tych dw\u00f3ch wa\u017cnych sezonach liturgicznych jest r\u00f3wnie\u017c g\u0142\u0119boko zakorzenionym zwyczajem. Cz\u0119sta spowied\u017a jest na pewno wa\u017cna, ale jeszcze wa\u017cniejsza jest przynajmniej ta niecz\u0119sta spowied\u017a kilka razy w roku. Fakty m\u00f3wi\u0105 same za siebie: w tym kraju wci\u0105\u017c wida\u0107 nieko\u0144cz\u0105ce si\u0119 kolejki do spowiedzi w okresie Adwentu i Wielkiego Postu. Sam mia\u0142em do\u015bwiadczenie w tych dniach: proboszcz parafii, w kt\u00f3rej mieszkam, zadzwoni\u0142 do mnie i zapyta\u0142, czy m\u00f3g\u0142bym mu pom\u00f3c w wys\u0142uchaniu spowiedzi w te dni. Byli\u015bmy czterema kap\u0142anami przeznaczonymi do spowiedzi przez sporo godzin w ci\u0105gu tych trzech dni. Je\u015bli jest pokuta, jest poczucie grzechu, jest potrzeba Zbawiciela, przyj\u015bcia Jezusa.<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Polonia y Lituania comparten algunas de las tradiciones navide\u00f1as m\u00e1s extendidas. La vigilia del d\u00eda 24 de diciembre y el 25 se encuentran jalonadas de diversas manifestaciones de cari\u00f1o, fe y devoci\u00f3n, tan enraizadas en ambos pueblos que, siglos despu\u00e9s y tras m\u00faltiples avatares hist\u00f3ricos, siguen estando presentes en las familias polacas y lituanas. Lituania: […]<\/p>\n","protected":false},"author":23,"featured_media":27167,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_members_access_role":[],"_members_access_error":""},"categories":[36,39],"tags":[],"class_list":["post-27164","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-actualidad","category-cultura"],"yoast_head":"\nKolacja wigilijna<\/h2>\n\n\n\n
Polska. Msza \u015awi\u0119ta pasterska i \u0142amanie chleba<\/h2>\n\n\n\n
Przerwa na chleb: Op\u0142atek<\/h2>\n\n\n\n
Kolacja wigilijna<\/h2>\n\n\n\n