Holenderscy katolicy byli prze\u015bladowan\u0105 i zmarginalizowan\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 w oficjalnie protestanckim kraju od czasu uzyskania niepodleg\u0142o\u015bci od Hiszpanii (1581). Przetrwali dzi\u0119ki zjednoczeniu i stworzeniu silnego klimatu katolickiego. Mieli silny system katechezy i kszta\u0142cenia katechet\u00f3w i ksi\u0119\u017cy. A w XX wieku uda\u0142o im si\u0119 wyemancypowa\u0107 i sta\u0107 si\u0119 wi\u0119kszo\u015bciow\u0105 grup\u0105 religijn\u0105, z wieloma instytucjami katolickimi, siln\u0105 to\u017csamo\u015bci\u0105 i wieloma misjonarzami na ca\u0142ym \u015bwiecie.<\/p>\n\n\n\n
Ale czasy powojennego boomu i rozwoju zmienia\u0142y idea\u0142y \u017cycia. Spada\u0142a praktyka sakramentalna (dotychczas \u015brednio ponad 70%). A od pocz\u0105tku lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, wcze\u015bniej ni\u017c gdziekolwiek indziej, upowszechni\u0142o si\u0119 w\u015br\u00f3d katolik\u00f3w stosowanie \u015brodk\u00f3w antykoncepcyjnych, co natychmiast zmniejszy\u0142o wielko\u015b\u0107 rodzin i liczb\u0119 kandydat\u00f3w do seminarium (a by\u0107 mo\u017ce tak\u017ce mia\u0142ko\u015b\u0107 sumienia i pe\u0142ne przylgni\u0119cie do Ko\u015bcio\u0142a). Ale sprawa by\u0142a jakby zawoalowana w tle. Mniej heroiczne czasy nadchodzi\u0142y dla chrze\u015bcija\u0144stwa, kt\u00f3re r\u00f3wnie\u017c odczuwa\u0142o potrzeb\u0119 zdystansowania si\u0119 od takiej siatkowej przesz\u0142o\u015bci. Tradycyjne dystansowanie si\u0119 od protestant\u00f3w nie mia\u0142o ju\u017c sensu. <\/p>\n\n\n\n
Od 1956 r. episkopat holenderski zwraca\u0142 si\u0119 do profesor\u00f3w Instytutu Pastoralnego Uniwersytetu Katolickiego w Nijmegen o opracowanie katechizmu dla dzieci. P\u00f3\u017aniej uznano, \u017ce bardziej przydatne b\u0119dzie wykonanie go dla doros\u0142ych (1960). Czekano na niego do ko\u0144ca Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II<\/a> (1962-1965), aby zebra\u0107 ich sugestie, i zosta\u0142 opublikowany w 1966 roku. W proces ten zaanga\u017cowanych by\u0142o wiele grup i setki os\u00f3b, ale intelektualne wskaz\u00f3wki zawdzi\u0119czamy holenderskiemu jezuicie Piet Schoonenberg<\/a> (1911-1999) i urodzony w Belgii dominikanin Edward Schillebeeckx (1914-2009), profesorowie Instytutu. Obaj odegraliby wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w kryzysie Katechizmu i ewoluowaliby w kierunku krytycznych pozycji doktrynalnych. Schillebeeckx by\u0142 g\u0142osem s\u0142yszalnym w Radzie, cho\u0107 nie zosta\u0142 powo\u0142any na eksperta.\u00a0<\/p>\n\n\n\n W Radzie wytworzy\u0142a si\u0119 niekiedy dialektyka mi\u0119dzy wi\u0119kszo\u015bci\u0105, kt\u00f3ra chcia\u0142a fundamentalnych zmian, a bardziej konserwatywn\u0105 mniejszo\u015bci\u0105, dialektyka, kt\u00f3rej nieustannie kibicowano w mediach (prawdopodobnie dlatego, \u017ce wydawa\u0142a si\u0119 najciekawsza i najlepiej rozumiana). Ponadto, cenzurowano nadmiern\u0105 rol\u0119, jak\u0105 w przesz\u0142o\u015bci odgrywa\u0142o \u015awi\u0119te Oficjum. Stworzy\u0142o to atmosfer\u0119 oderwania od rzymskich instytucji i wyeksponowania \u015brodkowoeuropejskich teolog\u00f3w. Dobre urz\u0119dy papie\u017ca Paw\u0142a VI i dobra wola biskup\u00f3w (kt\u00f3rzy w ka\u017cdym czasie byli uzale\u017cnieni od papie\u017cy, jak wyznaje sam Alberigo w swoim Kr\u00f3tka historia Soboru Watyka\u0144skiego II<\/em>) uda\u0142o si\u0119 doprowadzi\u0107 do zatwierdzenia dokument\u00f3w ogromn\u0105 wi\u0119kszo\u015bci\u0105 g\u0142os\u00f3w i w klimacie komunii. Niekt\u00f3rzy uznali je za ust\u0119pstwa nie do przyj\u0119cia; a w opinii publicznej wytworzy\u0142a si\u0119 atmosfera, kt\u00f3ra t\u0142umaczy p\u00f3\u017aniejszy op\u00f3r (i pogard\u0119) holenderskich teolog\u00f3w wobec propozycji Rzymu. <\/p>\n\n\n\n Na pierwszy rzut oka tekst Katechizmu jest narracyjny i ciekawy, z do\u015b\u0107 udanym i zintegrowanym roz\u0142o\u017ceniem r\u00f3\u017cnych aspekt\u00f3w wiary. Uderzaj\u0105ce jest to, \u017ce zaczyna od sytuacji cz\u0142owieka w \u015bwiecie, pr\u00f3buj\u0105c pozytywnie (i mo\u017ce naiwnie) podj\u0105\u0107 dziedzictwo r\u00f3\u017cnych religii, w tym marksizmu, jako wyraz\u00f3w poszukiwania Boga. Chce te\u017c integrowa\u0107 perspektywy nauk \u015bcis\u0142ych, zw\u0142aszcza ewolucji. Chocia\u017c zebranie ich w katechizmie mo\u017ce prowadzi\u0107 do my\u015blenia, \u017ce to wszystko to samo. Z drugiej strony by\u0142a do\u015b\u0107 wymagaj\u0105ca dla przeci\u0119tnego czytelnika. <\/p>\n\n\n\n Problemy jednak nie istnia\u0142y i mog\u0142y pozosta\u0107 niezauwa\u017cone (co przydarzy\u0142o si\u0119 wielu holenderskim biskupom w pe\u0142ni ufaj\u0105cym swoim teologom). Problemy wynika\u0142y z dw\u00f3ch podstawowych intencji. Pierwszym z nich by\u0142o dogadanie si\u0119 z protestanck\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 kraju, zw\u0142aszcza w kwestiach dra\u017cliwych, poprzez popraw\u0119 wyja\u015bnie\u0144 katolickich, ale te\u017c unikanie tego, co mog\u0142oby ich nie zadowoli\u0107. Dotyczy\u0142o to bezpo\u015brednio Mszy \u015bw. jako ofiary i zado\u015b\u0107uczynienia, obecno\u015bci eucharystycznej, to\u017csamo\u015bci kap\u0142a\u0144stwa wy\u015bwi\u0119conego i jego odr\u00f3\u017cnienia od kap\u0142a\u0144stwa powszechnego oraz pos\u0142ugi papie\u017ca. <\/p>\n\n\n\n Z drugiej strony chodzi\u0142o o dotarcie do nowoczesnego \u015bwiata, kt\u00f3ry by\u0142 bardziej wykszta\u0142cony i mniej sk\u0142onny do wierzenia w cokolwiek. Prowadzi\u0142o to do poszukiwania g\u0142adkich formu\u0142, unikania trudnych temat\u00f3w (grzech pierworodny, cuda, dusza) i interpretowania \"mniej wiarygodnych\" aspekt\u00f3w, takich jak dziewicze pocz\u0119cie Maryi, anio\u0142owie i zmartwychwstanie, jako metafor. Przekonali si\u0119, \u017ce wszystkie te rzeczy nie s\u0105 w\u0142a\u015bciwie sprawami wiary i mogli swobodnie szuka\u0107 interpretacji symbolicznej.<\/p>\n\n\n\n Z drugiej strony redaktorzy, by\u0107 mo\u017ce zainspirowani przez Rahnera, szukali alternatywnych okre\u015ble\u0144 dla tradycyjnych formu\u0142 wiary (dogmat\u00f3w), zast\u0119puj\u0105c je terminologi\u0105 \"filozoficzn\u0105\". Wymaga\u0142o to do\u015b\u0107 trudnych i nieprzyzwyczajonych rekonstrukcji centralnych temat\u00f3w (Tr\u00f3jca \u015awi\u0119ta, osobowo\u015b\u0107 Jezusa Chrystusa, grzech, sakramenty), kt\u00f3re traci\u0142y na precyzji. Problem katechizmu tkwi\u0142 raczej w tym, co nie zosta\u0142o potwierdzone lub co zosta\u0142o zreinterpretowane, ni\u017c w wypowiedziach otwarcie sprzeciwiaj\u0105cych si\u0119 wierze. Nie by\u0142o to jednak \u0142atwe do zauwa\u017cenia przy pierwszym czytaniu. <\/p>\n\n\n\n Wszyscy, teologowie i biskupi, byli zadowoleni i dumni z wyniku. Kardyna\u0142 Prymas Alfrink poprosi\u0142 Schillebeeckxa o dokonanie ostatecznej korekty dla nihil obstat<\/em> i entuzjastycznie prezentowa\u0142 j\u0105 publicznie (1966). Ksi\u0105\u017cka wzbudzi\u0142a du\u017ce zainteresowanie krajowe i mi\u0119dzynarodowe. By\u0142 to pierwszy posoborowy katechizm. <\/p>\n\n\n\n Ale natychmiast pojawi\u0142 si\u0119 sprzeciw ze strony bardziej tradycyjnych grup chrze\u015bcija\u0144skich, kt\u00f3re ju\u017c wcze\u015bniej obserwowa\u0142y rozw\u00f3j teolog\u00f3w z Nijmegen. Niedoskona\u0142o\u015bci obna\u017cali na \u0142amach wojowniczego pisma (.Confrontatie<\/em>) i wys\u0142a\u0142 list do papie\u017ca, kt\u00f3ry zosta\u0142 opublikowany w prasie katolickiej (De Tijd<\/em>). By\u0142o to niezwykle irytuj\u0105ce dla teolog\u00f3w i niepokoj\u0105ce dla biskup\u00f3w, kt\u00f3rzy raczej popierali teolog\u00f3w. Biskupi bardzo ostro reagowali na tych, kt\u00f3rych uwa\u017cali za znacznie gorzej przygotowanych od siebie. <\/p>\n\n\n\n Pawe\u0142 VI natychmiast zrozumia\u0142, \u017ce musi interweniowa\u0107. W porozumieniu z kardyna\u0142em Alfrinkiem powo\u0142a\u0142 komisj\u0119 mieszan\u0105 z trzema teologami rezyduj\u0105cymi w Rzymie (Belg Dhanis i Holendrzy Visser i Lemeer) oraz trzema cz\u0142onkami Instytutu Pastoralnego w Nijmegen (Schoonenberg, Schillebeckx i Bless, kt\u00f3ry by\u0142 dyrektorem). Spotkali si\u0119 w Gazzadzie w kwietniu 1967 roku, ale delegacja Instytutu odm\u00f3wi\u0142a jakichkolwiek zmian, kt\u00f3re uzna\u0142a za abdykacj\u0119 swoich zasad. <\/p>\n\n\n\n O ile mo\u017cna j\u0105 zrozumie\u0107 w jej kontek\u015bcie, by\u0142a ona wyra\u017anym przejawem hybris<\/em> Instytut przyj\u0105\u0142 r\u00f3wnie\u017c brzydk\u0105 i niew\u0142a\u015bciw\u0105, ale skuteczn\u0105 strategi\u0119 medialn\u0105, przedstawiaj\u0105c problem Magisterium i przedk\u0142adaj\u0105c konfrontacj\u0119 nad komuni\u0119 w\u0142a\u015bciw\u0105 dla Ko\u015bcio\u0142a i pracy teologicznej. Ponadto Instytut przyj\u0105\u0142 brzydk\u0105 i niestosown\u0105, ale skuteczn\u0105 strategi\u0119 medialn\u0105 w przedstawianiu sprawy do za\u0142o\u017cenie<\/em> Sugerowana w wywiadach klisza, powtarzana wsz\u0119dzie (do dzi\u015b), powtarzana jest do dzi\u015b. <\/p>\n\n\n\n Po niepowodzeniu Gazzady Pawe\u0142 Vl powo\u0142a\u0142 celowo mi\u0119dzynarodow\u0105 komisj\u0119 kardyna\u0142\u00f3w (czerwiec 1967): Frings, Lefebre, Jaeger, Florit, Browne i Journet. Szukali wsparcia w mi\u0119dzynarodowej komisji teolog\u00f3w: opr\u00f3cz Dhanisa, Vissera i Lemeera tak\u017ce De Lubac, Alfaro, Doolan i Ratzinger. Skomponowali zestaw konkretnych poprawek, kt\u00f3re nale\u017cy wprowadzi\u0107 do tekstu, strona po stronie. Jednocze\u015bnie uznali jego warto\u015b\u0107 duszpastersk\u0105 i o\u015bwiadczyli, \u017ce dotyczy on tylko kilku punkt\u00f3w (20 % tekstu). W porozumieniu z kardyna\u0142em Alfrinkiem powo\u0142ano zesp\u00f3\u0142 do jego realizacji: Dahnis i Visser reprezentuj\u0105cy kardyna\u0142\u00f3w, a ze strony holenderskiej biskup Fortmann i jezuita profesor Instytutu Mulders, ale ten ostatni odm\u00f3wi\u0142 udzia\u0142u. <\/p>\n\n\n\n Niekt\u00f3re kwestie zosta\u0142y ju\u017c poruszone. Szczeg\u00f3lnie niepokoj\u0105ca by\u0142a odmowa wykorzystania idei zado\u015b\u0107uczynienia i warto\u015bci ofiarnej Mszy \u015awi\u0119tej, kt\u00f3ra jest g\u0142\u0119boko zakorzeniona w Ewangeliach. Uto\u017csamienie obecno\u015bci eucharystycznej i nawr\u00f3cenia jako zmiany znaczenia (inspiracja Schillebeeckxa), kt\u00f3re, jakkolwiek realistycznie chcia\u0142oby si\u0119 je interpretowa\u0107, zawsze brzmi niewystarczaj\u0105co. Raczej alegoryczna interpretacja dziewiczego narodzenia Chrystusa. Wynikaj\u0105ce z tego poczucie, \u017ce ca\u0142a doktryna podlega zmianom zgodnie z duchem wieku. I \u017ce nie ma te\u017c sta\u0142ych mora\u0142\u00f3w ani grzech\u00f3w ci\u0119\u017ckich.<\/p>\n\n\n\n Instytut odm\u00f3wi\u0142 sprostowania tekstu i promowa\u0142 t\u0142umaczenia na j\u0119zyk niemiecki, francuski, angielski i hiszpa\u0144ski, bez sprostowa\u0144 lub nihil obstat<\/em>By\u0142a to powa\u017cna polityka fait accompli, ale byli pewni, \u017ce ich propozycja to przysz\u0142o\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a powszechnego i byli gotowi broni\u0107 jej za wszelk\u0105 cen\u0119. By\u0142a to powa\u017cna polityka fait accompli, ale byli pewni, \u017ce ich propozycja to przysz\u0142o\u015b\u0107 Ko\u015bcio\u0142a powszechnego i byli gotowi broni\u0107 jej za wszelk\u0105 cen\u0119.<\/p>\n\n\n\n Postanowiono w\u00f3wczas przekszta\u0142ci\u0107 poprawki w \"Suplement\" licz\u0105cy oko\u0142o 20 stron, kt\u00f3ry za zgod\u0105 wydawc\u00f3w m\u00f3g\u0142by by\u0107 dodawany do niesprzedanych tom\u00f3w r\u00f3\u017cnych wyda\u0144 i t\u0142umacze\u0144. Korekty nale\u017ca\u0142o przekszta\u0142ci\u0107 i upro\u015bci\u0107 w sp\u00f3jny tekst. To by\u0142o z\u0142e rozwi\u0105zanie. C\u00e1ndido Pozo opublikowa\u0142 ten tekst z komentarzem (Poprawki do katechizmu holenderskiego<\/em>BAC 1969). W wydaniu hiszpa\u0144skim (1969), autorstwa Herdera, wklejono j\u0105 na ko\u0144cu. W egzemplarzu, kt\u00f3rym si\u0119 pos\u0142uguj\u0119, zosta\u0142a ona oderwana, pozostawiaj\u0105c jedynie prezentuj\u0105cy j\u0105 list biskupa Morcillo. <\/p>\n\n\n\n W 1968 roku papie\u017c Pawe\u0142 VI opublikowa\u0142 encyklik\u0119 Humanae vitae<\/em>kt\u00f3ra dotyczy\u0142a kontroli urodze\u0144 (\"pigu\u0142ka\"). Kwestia ta zosta\u0142a zastrze\u017cona na Soborze (podobnie jak celibat kap\u0142an\u00f3w) i by\u0142a owocem wielu studi\u00f3w i modlitw. Ale nie mog\u0142o to trafi\u0107 do Holandii w gorszym momencie. <\/p>\n\n\n\n Od 1966 roku Ko\u015bci\u00f3\u0142 holenderski zainicjowa\u0142 synod, kt\u00f3rego celem by\u0142a realizacja \u017cycze\u0144 Soboru Watyka\u0144skiego II. Na trzeci\u0105 sesj\u0119 (1969) du\u017cy wp\u0142yw mia\u0142 klimat stworzony przez wydanie Katechizmu i reakcj\u0119 na Humanae vitae,<\/em> i sta\u0142 si\u0119 otwart\u0105 odpowiedzi\u0105 na za\u0142o\u017cenie<\/em> Biskupi zostali z\u0142apani niejako w \u015brodku. Monachijscy teologowie Michael Schmauss i Leo Scheffczyk, przewiduj\u0105c reperkusje w Niemczech, przygotowali krytyczn\u0105 analiz\u0119 tego synodu w Nowa teologia holenderska<\/em> (BAC, 1972).<\/p>\n\n\n\n Maritain, francuski my\u015bliciel i konwertyta w m\u0142odo\u015bci, \u015bledzi\u0142 z niepokojem wydarzenia holenderskie i czu\u0142, \u017ce potrzebny jest uroczysty akt magisterialny, kt\u00f3ry potwierdzi\u0142by wielkie punkty wiary. Napisa\u0142 do swojego przyjaciela kardyna\u0142a Journeta, kt\u00f3ry bra\u0142 udzia\u0142 w korektach, aby przekaza\u0142 pomys\u0142 papie\u017cowi, kt\u00f3ry darzy\u0142 Maritaina i Journeta wielkim szacunkiem. Papie\u017cowi spodoba\u0142o si\u0119 to i poprosi\u0142 ich o przygotowanie tekstu, czego efektem by\u0142o Credo Ludu Bo\u017cego, uroczy\u015bcie og\u0142oszone w Watykanie 30 czerwca 1968 r., jako zamkni\u0119cie Roku Wiary i - symbolicznie - okresu soborowego. <\/p>\n\n\n\n Zosta\u0142 on napisany z oczywistymi paralelami do zagadnie\u0144 poruszanych przez Katechizm Holenderski. S\u0105 one prawie takie same jak te, kt\u00f3re w jawnej lub ukrytej formie wp\u0142ywa\u0142y i nadal s\u0105 obecne w Ko\u015bciele. Cho\u0107 mo\u017cna doda\u0107 zw\u0142aszcza \"chrystologi\u0119 od do\u0142u\", kt\u00f3ra cz\u0119sto jest jedynie rekonstrukcj\u0105 postaci Chrystusa, pozbawiaj\u0105c Go wymiaru boskiego i zamieniaj\u0105c w cz\u0142owieka b\u0119d\u0105cego przyjacielem Boga i w pewnym sensie przez Niego przej\u0119tego. W katechizmie holenderskim nie zosta\u0142o to tak wyra\u017anie wyra\u017cone, ale jest jak najbardziej zainicjowane. B\u0119dzie to r\u00f3wnie\u017c p\u00f3\u017aniejsza tendencja Schillebeekcxa (i K\u00fcnga). <\/p>\n\n\n\n W ten spos\u00f3b Holandia wytyczy\u0142a drog\u0119 i cz\u0119\u015bciowo zainspirowa\u0142a kryzys posoborowy, kt\u00f3ry w r\u00f3\u017cnym stopniu dotkn\u0105\u0142 wszystkie kraje zachodnie. Dawna silna sp\u00f3jno\u015b\u0107 holenderskich instytucji katolickich sprawi\u0142a, \u017ce skutki by\u0142y bardziej natychmiastowe, traumatyczne i g\u0142\u0119bokie - drastyczny spadek liczby kandydat\u00f3w do kap\u0142a\u0144stwa i praktykuj\u0105cych chrze\u015bcijan, tysi\u0105ce odej\u015b\u0107 ksi\u0119\u017cy (ok. 2000 w latach 60.), zakonnik\u00f3w (ok. 5500) i zakonnic (ok. 2700), jak podaje Jan Bots (Do\u015bwiadczenia holenderskie<\/em>Communio, IV,1, 1979, 83). I du\u017ca dezorientacja instytucji katolickich. <\/p>\n\n\n\n Pawe\u0142 Vl pr\u00f3bowa\u0142 to naprawi\u0107, dokonuj\u0105c kilku nominacji biskupich wbrew lokalnym \u017cyczeniom (De Simonis w 1971 r. i Gijsen w 1972 r.), co przynios\u0142o pewne owoce w bardzo zniekszta\u0142conym \u015brodowisku. <\/p>\n\n\n\n Pi\u0119knym kontrapunktem jest historia Cornelii de Vogel, profesor filozofii staro\u017cytnej na Uniwersytecie w Utrechcie, kt\u00f3ra po d\u0142ugiej podr\u00f3\u017cy przesz\u0142a na katolicyzm, wspaniale opowiedziana w jej autobiograficznej relacji. Od prawos\u0142awnego protestantyzmu do Ko\u015bcio\u0142a katolickiego<\/em> (dost\u0119pny w j\u0119zyku francuskim). W 1972 roku, w obliczu buntu, jaki wywo\u0142a\u0142y nominacje Paw\u0142a VI, chcia\u0142 w natchnionej ksi\u0105\u017cce przedstawi\u0107 swoj\u0105 ocen\u0119 sytuacji Ko\u015bcio\u0142a holenderskiego Do katolik\u00f3w w Holandii, do wszystkich<\/em> (1973). <\/p>\n\n\n\n Na pocz\u0105tku swojego pontyfikatu Jan Pawe\u0142 II wezwa\u0142 biskup\u00f3w holenderskich do Rzymu na specjalny synod (1980). I odwiedzi\u0142 Holandi\u0119 w 1985 roku, po\u015br\u00f3d jednego z najbardziej gwa\u0142townych protest\u00f3w ze wszystkich swoich podr\u00f3\u017cy. Z biegiem lat, Ko\u015bci\u00f3\u0142 znacznie zredukowany po burzy, ale spokojniejszy i bardziej pogodny, zrekonstruowany r\u00f3wnie\u017c dzi\u0119ki pomocy emigrant\u00f3w, z wiar\u0105 stawia czo\u0142a przysz\u0142o\u015bci i podejmuje swoj\u0105 rol\u0119 \u015bwiadectwa i ewangelizacji w bardzo zsekularyzowanym kontek\u015bcie z ateistyczn\u0105 wi\u0119kszo\u015bci\u0105. <\/p>\n\n\n\n Wi\u0119cej informacji mo\u017ce dostarczy\u0107 artyku\u0142 Enrique Alonso de Velasco, Kryzys Ko\u015bcio\u0142a katolickiego w Holandii w drugiej po\u0142owie XX wieku<\/em>dost\u0119pne online. <\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Los cat\u00f3licos holandeses hab\u00edan sido una minor\u00eda perseguida y marginada en un pa\u00eds oficialmente protestante desde que se independiz\u00f3 del dominio espa\u00f1ol (1581). Hab\u00edan sobrevivido a base de unirse y crear un fuerte clima cat\u00f3lico. Ten\u00edan un s\u00f3lido sistema de catequesis y formaci\u00f3n de catequistas y sacerdotes. Y, en el siglo XX, hab\u00edan logrado emanciparse […]<\/p>\n","protected":false},"author":5,"featured_media":27582,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_members_access_role":[],"_members_access_error":""},"categories":[57,537,53],"tags":[1730,496],"class_list":["post-27580","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-argumentos","category-recursos","category-teologia-siglo-xx","tag-holanda","tag-teologia"],"yoast_head":"\nLuki w Katechizmie <\/strong><\/h2>\n\n\n\n
Pierwsze reakcje<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
Komisja ds. kardyna\u0142\u00f3w i poprawek<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
Komplikacje r\u00f3wnoleg\u0142e<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
Wyznanie wiary ludu Bo\u017cego<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Holandii po<\/strong><\/h2>\n\n\n\n