Od pewnego czasu studiuj\u0119 podstawy i histori\u0119 wsp\u00f3\u0142czesnej architektury sakralnej i zauwa\u017cy\u0142em, \u017ce liturgia jest przedmiotem intensywnych kontrowersji w\u015br\u00f3d specjalist\u00f3w od czas\u00f3w sprzed Soboru Watyka\u0144skiego II. Ale jako architekt mog\u0119 jedynie obserwowa\u0107 ten proces z zewn\u0105trz lub, innymi s\u0142owy, pr\u00f3bowa\u0107 go zrozumie\u0107 z perspektywy mojej w\u0142asnej dyscypliny.<\/p>\n\n\n\n
Kardyna\u0142 Carlo Maria Martini przypomnia\u0142, \u017ce historycznie ko\u015bcio\u0142y by\u0142y projektowane przez duchownych, a nie architekt\u00f3w. Dzi\u015b ju\u017c tak nie jest, dlatego poni\u017csze refleksje skupi\u0105 si\u0119 bardziej na architektach, kt\u00f3rzy projektuj\u0105 ko\u015bcio\u0142y, ni\u017c na duchownych, kt\u00f3rzy je zlecaj\u0105. Mo\u017cemy wi\u0119c zapyta\u0107: jak pracuje architekt, kt\u00f3ry ma zbudowa\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki? Gdzie si\u0119 udaje? Co my\u015bli?<\/p>\n\n\n\n
Dla Kodeksu Prawa Kanonicznego (1983) ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki to nic innego jak przestrze\u0144 po\u015bwi\u0119cona publicznej celebracji kultu Bo\u017cego. Aby jednak zdefiniowa\u0107 z minimaln\u0105 precyzj\u0105, czym jest obiekt architektoniczny, musimy odpowiedzie\u0107 na dwa pytania: co reprezentuje i jak jest u\u017cywany.<\/p>\n\n\n\n
Pierwsze znacz\u0105ce odniesienie pojawia si\u0119 we fragmencie opowiedzianym w Ewangelii \u0141ukasza 22:12. Wyja\u015bniono tam, w jaki spos\u00f3b Jezus Chrystus instruuje swoich uczni\u00f3w, jak przygotowa\u0107 posi\u0142ek paschalny. Poleca im, aby udali si\u0119 do domu znajomego, kt\u00f3ry poka\u017ce im du\u017cy pok\u00f3j, w kt\u00f3rym b\u0119d\u0105 mogli wszystko zorganizowa\u0107. Ten pok\u00f3j przestronny i zaaran\u017cowany<\/em> mo\u017cna przedstawi\u0107 jako przestrzenny paradygmat przestrzeni chrze\u015bcija\u0144skiego kultu. W rzeczywisto\u015bci, w \"Rytualne po\u015bwi\u0119cenie ko\u015bcio\u0142\u00f3w i o\u0142tarzy\".<\/em>(1977), Pawe\u0142 VI prosi\u0142 jedynie, aby Ko\u015bci\u00f3\u0142 by\u0142 odpowiedni i przyzwoity (II.I.3).<\/p>\n\n\n\n W rzeczywisto\u015bci ka\u017cdy ko\u015bci\u00f3\u0142 powinien by\u0107 w stanie przyj\u0105\u0107 cztery podstawowe zastosowania: przyjmowa\u0107 wiernych, kt\u00f3rzy gromadz\u0105 si\u0119 na modlitwie, zar\u00f3wno wsp\u00f3lnotowo, jak i indywidualnie; kontekstualizowa\u0107 g\u0142oszenie S\u0142owa Bo\u017cego i celebracj\u0119 Eucharystii; zach\u0119ca\u0107 do rezerwacji i adoracji Naj\u015bwi\u0119tszego Sakramentu; oraz umo\u017cliwia\u0107 celebracj\u0119 innych sakrament\u00f3w, zw\u0142aszcza w przypadku ko\u015bcio\u0142\u00f3w parafialnych. <\/p>\n\n\n\n Kolejno\u015b\u0107 tych czterech funkcji nie jest przypadkowa, ale odpowiada hierarchii poj\u0119ciowej, kt\u00f3ra by\u0142a cz\u0119stym tematem dyskusji w ci\u0105gu ostatnich dziesi\u0119cioleci.<\/p>\n\n\n\n Powszechnie przyjmuje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce jedn\u0105 z w\u0142a\u015bciwych funkcji ko\u015bcio\u0142a jest jego ekspresyjno\u015b\u0107, rozumiej\u0105c jako ekspresyjny lub symboliczny ten budynek, kt\u00f3ry posiada kwalifikowan\u0105 atmosfer\u0119, kt\u00f3ra odnosi si\u0119 do innych rzeczywisto\u015bci. Atmosfera ta musi wprowadza\u0107 ducha w napi\u0119cie i wychowywa\u0107 w poczuciu sacrum. W ten spos\u00f3b pojawiaj\u0105 si\u0119 duchowe i pedagogiczne wymiary ka\u017cdej \u015bwi\u0105tyni.<\/p>\n\n\n\n O symbolice w architekturze sakralnej napisano ju\u017c wiele, czasem w spos\u00f3b krzywdz\u0105cy. M\u00f3wimy o symbolizmie, gdy aby zrozumie\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107 natury duchowej, musimy odwo\u0142a\u0107 si\u0119 do materialnego po\u015brednika, kt\u00f3ry intuicyjnie nas do niej odsy\u0142a; tym po\u015brednikiem jest symbol. <\/p>\n\n\n\n Je\u015bli ko\u015bci\u00f3\u0142 jest dobrze dostosowany do u\u017cytku liturgicznego, b\u0119dzie ju\u017c zgodny z intuicyjn\u0105, g\u0142\u0119bok\u0105 i jednocze\u015bnie prost\u0105 symbolik\u0105 zawart\u0105 w liturgii katolickiej. Jest to przeciwie\u0144stwo nieco naiwnej tendencji do uto\u017csamiania przestrzeni duchowej z przestrzeni\u0105 pust\u0105 lub sugestywn\u0105. Ko\u015bci\u00f3\u0142 ni\u0105 nie jest, poniewa\u017c chrze\u015bcija\u0144ski kult opiera si\u0119 na obiektywnym fakcie: paschalnej ofierze Jezusa Chrystusa.<\/p>\n\n\n\n Ka\u017cdy architekt wie, \u017ce nadchodzi czas, kiedy koncepcje, jakkolwiek sugestywne, musz\u0105 zosta\u0107 prze\u0142o\u017cone na kszta\u0142ty i liczby. Ka\u017cdy architekt wie, \u017ce nadchodzi czas, gdy koncepcje, niezale\u017cnie od tego, jak sugestywne mog\u0105 by\u0107, musz\u0105 zosta\u0107 prze\u0142o\u017cone na kszta\u0142ty i liczby. Jak d\u0142ugi jest o\u0142tarz? Jakie powinny by\u0107 wymiary chrzcielnicy? Jaka jest odpowiednia ilo\u015b\u0107 \u015bwiat\u0142a dla celebracji liturgicznej?<\/p>\n\n\n\n Kiedy architekt staje przed projektem architektury sakralnej, zwykle wykonuje szereg zada\u0144 wst\u0119pnych. <\/p>\n\n\n\n Przede wszystkim przypomni sobie te ko\u015bcio\u0142y, kt\u00f3re wywar\u0142y na nim najwi\u0119ksze wra\u017cenie w jego osobistym do\u015bwiadczeniu. Nast\u0119pnie si\u0119gnie do podr\u0119cznik\u00f3w projektowania: co Ernst Neufert m\u00f3wi o ko\u015bcio\u0142ach? A Ching? Je\u015bli jest nieco bardziej poinformowany, si\u0119gnie po ksi\u0105\u017ck\u0119 Cornoldiego lub Bergamo-Prete. A je\u015bli jest Meksykaninem, prawdopodobnie s\u0142ysza\u0142 o planach niedawno zmar\u0142ego Fraya Gabriela Ch\u00e1veza de la Mora.<\/p>\n\n\n\n Tutaj znajdziesz przegl\u0105d najwa\u017cniejszych dzie\u0142 architektury, kt\u00f3re zosta\u0142y zbudowane w ostatnich latach, zar\u00f3wno w katalogach drukowanych, jak i w Internecie, a nawet w mi\u0119dzynarodowych nagrodach, takich jak Frate Sole<\/em>. By\u0107 mo\u017ce - je\u015bli architekt jest naprawd\u0119 zaanga\u017cowany w temat - przeczyta dokumenty swojego okr\u0119gu ko\u015bcielnego, kt\u00f3re s\u0105 trudne do przet\u0142umaczenia na formy, ale kt\u00f3rych nie ma innego wyboru, jak tylko uzasadni\u0107. Dokumenty te zawsze odnosz\u0105 si\u0119 do wcze\u015bniejszego orzecznictwa, kt\u00f3re jest stale aktualizowane i do kt\u00f3rego analizy zwykle nie ma kwalifikacji. M\u00f3g\u0142by nawet si\u0119gn\u0105\u0107 do oryginalnych \u017ar\u00f3de\u0142, tj. dokument\u00f3w Soboru Watyka\u0144skiego II. Je\u015bli to zrobi, jego konsternacja b\u0119dzie absolutna.<\/p>\n\n\n\n W ko\u0144cu architekt ucieknie si\u0119 do historii kredowych kr\u0119g\u00f3w opowiedzianej przez Leo Rostena: \"Dawno, dawno temu by\u0142 sobie porucznik w armii carskiej, kt\u00f3ry jad\u0105c na koniu przez ma\u0142e miasteczko <\/em>sztelZdumiony porucznik zauwa\u017cy\u0142 sto kredowych okr\u0119g\u00f3w po jednej stronie stodo\u0142y, ka\u017cdy z dziur\u0105 po kuli w \u015brodku. Zdumiony porucznik zatrzyma\u0142 pierwszego napotkanego m\u0119\u017cczyzn\u0119 i zapyta\u0142 o cele. M\u0119\u017cczyzna westchn\u0105\u0142: \"Ach, to Shepsel, syn szewca. Jest troch\u0119 dziwny. -Nie przeszkadza mi to. Tak dobrze strzela... Nie rozumiesz mnie\" - przerwa\u0142 m\u0119\u017cczyzna. Widzisz..: Shepsel najpierw strzela, a potem rysuje kred\u0105 k\u00f3\u0142ko\".<\/em> <\/p>\n\n\n\n W tej kwestii \u0142atwiej jest co\u015b wymy\u015bli\u0107, a nast\u0119pnie spr\u00f3bowa\u0107 to uzasadni\u0107, ni\u017c na odwr\u00f3t.<\/p>\n\n\n\n Ka\u017cda \u015bwi\u0105tynia mo\u017ce by\u0107 uwa\u017cana za wielki odbiornik - tranzystor, anten\u0119, router - kt\u00f3ry w pewien spos\u00f3b ma misj\u0119 ujawniania tych rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3rych my, naszymi zmys\u0142ami, nie mo\u017cemy dostrzec. Dlatego ko\u015bcio\u0142y musz\u0105 by\u0107 \u015bwi\u0105tyniami, to znaczy by\u0107 w stanie przywo\u0142a\u0107 natur\u0119, aby ona r\u00f3wnie\u017c mog\u0142a uczestniczy\u0107 w boskim uwielbieniu. Nie osi\u0105ga si\u0119 tego na przyk\u0142ad poprzez uczynienie \u015bciany czo\u0142owej przezroczyst\u0105, ale poprzez odzyskanie archetyp\u00f3w przestrzennych, o kt\u00f3rych m\u00f3wi Jean Hani w swojej ksi\u0105\u017cce \"Symbolika chrze\u015bcija\u0144skiej \u015bwi\u0105tyni\". <\/em>(1962): brama, droga, grota, g\u00f3ra itp.<\/p>\n\n\n\n Architektura sakralna to problem ca\u0142kowitej atmosfery. Nie jest to kwestia rozmieszczenia wiernych wok\u00f3\u0142 o\u0142tarza. Wra\u017cenie, kt\u00f3re wierni odbieraj\u0105 - i kt\u00f3re pozwala im wej\u015b\u0107 w kontakt z bosko\u015bci\u0105 - jest sum\u0105 wielu czynnik\u00f3w, spo\u015br\u00f3d kt\u00f3rych chcia\u0142bym wyr\u00f3\u017cni\u0107 trzy: uczucie powitania, formacja liturgiczna wsp\u00f3lnoty i ars celebrandi <\/em>kap\u0142ana, czyli jego spos\u00f3b odprawiania Mszy \u015awi\u0119tej. Ka\u017cdy architekt, kt\u00f3ry chce zaprojektowa\u0107 ko\u015bci\u00f3\u0142, powinien by\u0107 tego \u015bwiadomy.<\/p>\n\n\n\n Z przestrzennego punktu widzenia odczucie powitania mo\u017cna pocz\u0105tkowo uto\u017csami\u0107 z istnieniem obszaru poprzedzaj\u0105cego przestrze\u0144 kultu: atrium. Wchodz\u0105c do ko\u015bcio\u0142a, atrium powinno dzia\u0142a\u0107 jako przestrze\u0144 przej\u015bciowa mi\u0119dzy profanum a sacrum. Nasze cia\u0142o i duch potrzebuj\u0105 czasu, aby dostrzec zmiany koncepcyjne. Dlatego atrium jest miejscem powitania par excellence, gdzie tworzy si\u0119 spo\u0142eczno\u015b\u0107, dzieli si\u0119 do\u015bwiadczeniami, a nawet dobrami materialnymi. Atrium jest niezb\u0119dn\u0105 przestrzeni\u0105 w ko\u015bcio\u0142ach, zw\u0142aszcza w ko\u015bcio\u0142ach miejskich.<\/p>\n\n\n\n Odbi\u00f3r - a tak\u017ce godno\u015b\u0107 - mog\u0105 by\u0107 zagro\u017cone przez z\u0142e utrzymanie budynku. Mam na my\u015bli nie tylko uszkodzenia czy zabrudzenia, ale tak\u017ce plakaty do og\u0142osze\u0144 czy kampanii ko\u015bcielnych, ekrany do wy\u015bwietlania tekst\u00f3w pie\u015bni, nie wspominaj\u0105c o improwizowanych dostosowaniach do wyposa\u017cenia liturgicznego. Ka\u017cdy z tych obiekt\u00f3w ma znacznie wi\u0119ksz\u0105 moc wizualn\u0105 ni\u017c sama architektura. <\/p>\n\n\n\n W ten spos\u00f3b przestrze\u0144 staje si\u0119 nieistotna, czasem wr\u0119cz \u015bmieszna, a \u015bmieszno\u015b\u0107 jest nie do pogodzenia ze \u015bwi\u0119to\u015bci\u0105. Zosta\u0142o to pot\u0119pione przez Sob\u00f3r Watyka\u0144ski II, kt\u00f3ry wezwa\u0142 do szlachetnej prostoty wszystkich przedmiot\u00f3w przeznaczonych do kultu.<\/p>\n\n\n\n \u015amiem twierdzi\u0107, \u017ce przed wymy\u015bleniem nowych form dla ko\u015bcio\u0142\u00f3w konieczne jest odzyskanie godno\u015bci celebracji: pog\u0142\u0119bienie ka\u017cdego gestu i ka\u017cdego s\u0142owa poprzez studium i modlitw\u0119. <\/p>\n\n\n\n Teologicznie rzecz bior\u0105c, Ko\u015bci\u00f3\u0142 jako instytucja jest \u015awi\u0105tyni\u0105 Ducha \u015awi\u0119tego, ale jest tak\u017ce Ludem Bo\u017cym i Cia\u0142em Chrystusa. Ta ostatnia cecha - Cia\u0142o Chrystusa - by\u0142a g\u0142\u00f3wnym roszczeniem Ruchu Liturgicznego, na kt\u00f3rym przez dziesi\u0119ciolecia opiera\u0142a si\u0119 reforma przestrzeni celebracji, zgodnie z teologi\u0105 Paw\u0142ow\u0105. Pozosta\u0142 on jednak ukryty po Soborze, kiedy charyzmatyczna i popularna eklezjologia pos\u0142u\u017cy\u0142a jako pretekst do stworzenia przestrzeni dla celebracji Cia\u0142a Chrystusa. cz\u0142onkowie zgromadzenia<\/em>.<\/p>\n\n\n\n Je\u015bli liturgia jest zadbana, je\u015bli istnieje pasja dla S\u0142owa Bo\u017cego, je\u015bli dzi\u0119ki odpowiedniej edukacji liturgicznej wierni rozumiej\u0105, punkt po punkcie, co dzieje si\u0119 w ka\u017cdej celebracji, je\u015bli staraj\u0105 si\u0119 \u017cy\u0107 przez ca\u0142y tydzie\u0144 tym, co celebruj\u0105 w niedziel\u0119; je\u015bli, kr\u00f3tko m\u00f3wi\u0105c, Msza jest centrum i \u017ar\u00f3d\u0142em ca\u0142ego \u017cycia chrze\u015bcijan (co, nie zapominajmy, jest g\u0142\u00f3wnym w\u0119z\u0142em reformy liturgicznej), w\u00f3wczas ko\u015bci\u00f3\u0142, jako budynek, b\u0119dzie w stanie wnie\u015b\u0107 wszystko, co ma do wniesienia. <\/p>\n\n\n\n Parafrazuj\u0105c Rudolfa Schwarza, mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce dobrze odprawiona msza w niesp\u00f3jnej przestrzeni jest lepsza od \u017ale odprawionej mszy w doskona\u0142ej przestrzeni. Nie zwalnia to architekta - wr\u0119cz przeciwnie - od zastosowania ca\u0142ej mo\u017cliwej intensywno\u015bci w swoim projekcie.<\/p>\n\n\n\n Chcia\u0142bym powiedzie\u0107 kilka s\u0142\u00f3w o lokalizacji tabernakulum. Przez ponad tysi\u0105c lat tabernakulum by\u0142o centrum ko\u015bcio\u0142\u00f3w. <\/p>\n\n\n\nJak pracuje architekt<\/h2>\n\n\n\n
Nieoczekiwane czynniki<\/h2>\n\n\n\n
Kilka uwag ko\u0144cowych<\/h2>\n\n\n\n