{"id":44772,"date":"2025-01-30T06:00:00","date_gmt":"2025-01-30T04:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.omnesmag.com\/?p=44772"},"modified":"2025-01-30T11:16:09","modified_gmt":"2025-01-30T09:16:09","slug":"msza-nelsona-haydna","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.omnesmag.com\/pl\/actualidad\/misa-nelson-de-haydn\/","title":{"rendered":"Msza na ci\u0119\u017ckie czasy: Msza Nelsona Haydna"},"content":{"rendered":"

Kiedy my\u015blimy o wielkich katolickich kompozytorach, znajdujemy takich, kt\u00f3rzy s\u0105 katolikami tylko z nazwy, i takich, kt\u00f3rzy prowadzili autentyczne \u017cycie wiary, pobo\u017cno\u015bci i praktyki w Ko\u015bciele. W\u015br\u00f3d tych drugich jednym z najwa\u017cniejszych jest Austriak Franciszek J\u00f3zef Haydn (1732-1809), wielki patriarcha wiede\u0144skiego klasycyzmu muzycznego, kt\u00f3ry rozwin\u0105\u0142 najwa\u017cniejsz\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 swojej kariery muzycznej u szczytu sekularystycznego o\u015bwiecenia, w drugiej po\u0142owie XVIII wieku. W czasach, gdy wiara katolicka by\u0142a cz\u0119sto kojarzona w najbardziej kultywowanych kr\u0119gach z przes\u0105dami, obskurantyzmem i kulturowym unieruchomieniem, jeste\u015bmy zaskoczeni, \u017ce w\u015br\u00f3d najbardziej zr\u00f3wnowa\u017conych, \u015bwiat\u0142ych i pe\u0142nych wyobra\u017ani muzyk\u00f3w epoki o\u015bwiecenia znajdujemy prawdziwego katolika.<\/p>\n\n\n\n

Nie zag\u0142\u0119biaj\u0105c si\u0119 w osobiste szczeg\u00f3\u0142y jego \u017cycia religijnego, zatrzymamy si\u0119 na jednym z najbardziej oczywistych przyk\u0142ad\u00f3w jego wiary: jednej z mszy nale\u017c\u0105cych do jego obszernego katalogu kompozycji do liturgii katolickiej. Wielu wsp\u00f3\u0142czesnych mu kompozytor\u00f3w po\u015bwi\u0119ci\u0142o si\u0119 temu rodzajowi muzyki, w\u015br\u00f3d nich jego wielki przyjaciel Mozart czy jego brat Michael Haydn, ale w \u017cadnym z nich nie znajdujemy szczero\u015bci wyrazu, ilustracji wiary za pomoc\u0105 muzyka<\/a> i pogodne dostoje\u0144stwo stylu liturgicznego, jak u Franza Josepha Haydna.<\/p>\n\n\n\n

Pierwsza seria o\u015bmiu mszy zosta\u0142a skomponowana mi\u0119dzy 1749 r. (w wieku 17 lat, pierwsza, po\u015bwi\u0119cona \u015bw. Janowi Bo\u017cemu) a 1782 r. (w wieku 50 lat, skomponowana dla sanktuarium Mariazellera). Jego zobowi\u0105zania wobec ksi\u0119cia Esterhazy'ego, jego mecenasa, oraz podr\u00f3\u017ce do Londynu na premiery jego muzyki, oznacza\u0142y d\u0142ug\u0105 przerw\u0119 w jego po\u015bwi\u0119ceniu si\u0119 muzyce liturgicznej. W latach 1782-1795 po\u015bwi\u0119ci\u0142 si\u0119 intensywnie tym dw\u00f3m zobowi\u0105zaniom i w tym okresie wspaniale rozwin\u0105\u0142 sw\u00f3j styl kompozytorski na muzyk\u0119 kameraln\u0105 i orkiestr\u0119, do tego stopnia, \u017ce jest uwa\u017cany za ojca kwartetu smyczkowego i symfonii, dw\u00f3ch najwa\u017cniejszych gatunk\u00f3w w obu rodzajach muzyki.<\/p>\n\n\n\n

Dlatego te\u017c, kiedy powr\u00f3ci\u0142 do komponowania Mszy w 1796 roku, jego styl by\u0142 ju\u017c dojrza\u0142y, a jego mistrzostwo techniki orkiestrowej by\u0142o godne podziwu, dzi\u0119ki czemu jego ostatnia seria sze\u015bciu Mszy, skomponowana w latach 1796-1802, z pewno\u015bci\u0105 jest najwa\u017cniejszym zbiorem katolickiej muzyki liturgicznej okresu klasycznego. Coroczny rytm Mszy wynika z faktu, \u017ce ka\u017cda z nich zosta\u0142a skomponowana na dzie\u0144 \u015bwi\u0119ta jego patronki i przyjaci\u00f3\u0142ki, Marii, \u017cony ksi\u0119cia Miko\u0142aja z Esterhazy. Tak wi\u0119c na ka\u017cdy 12 wrze\u015bnia Haydn komponowa\u0142 ju\u017c wspania\u0142\u0105 msz\u0119, kt\u00f3ra mia\u0142a by\u0107 wykonywana podczas liturgicznych obchod\u00f3w Imienia Maryi. Trzecia z nich, skomponowana w 1798 roku, jest prawdopodobnie najlepsza: \"Missa in angustiis\", znana jako \"Msza Nelsona\".<\/p>\n\n\n\n

Wybawiciel w trudnych chwilach<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Uderzaj\u0105ce jest to, \u017ce msza skomponowana na uroczyst\u0105 okazj\u0119 powinna nosi\u0107 tak dramatyczn\u0105 nazw\u0119. Okoliczno\u015bci, w kt\u00f3rych zosta\u0142a skomponowana, wyja\u015bniaj\u0105 jednak mroczny i niepokoj\u0105cy ton sugerowany przez tytu\u0142, a tak\u017ce pojawienie si\u0119 admira\u0142a Horatio Nelsona w tytule, pod kt\u00f3rym jest zwykle znana. W 1798 roku Haydn, w wieku 66 lat, prze\u017cywa trudne chwile. Jego zdrowie pogarsza si\u0119 coraz bardziej (umrze 11 lat p\u00f3\u017aniej), a si\u0142y wyczerpuje ogromna praca zwi\u0105zana z uko\u0144czeniem jego arcydzie\u0142a, oratorium \"The Creation\", kt\u00f3rego premiera odby\u0142a si\u0119 w kwietniu 1798 roku. Z drugiej strony, lato 1798 roku by\u0142o bardzo ci\u0119\u017ckie dla Austrii i Wiednia, jego ulubionego miasta, kolejno zagro\u017conego i pokonanego przez rewolucyjne armie Napoleona.<\/p>\n\n\n\n

Jakby tego by\u0142o ma\u0142o, gospodarka wojenna znacznie ograniczy\u0142a bud\u017cet muzyczny ksi\u0119cia Esterhazy'ego, kt\u00f3ry musia\u0142 obej\u015b\u0107 si\u0119 bez wszystkich instrument\u00f3w d\u0119tych (rog\u00f3w, oboj\u00f3w, flet\u00f3w, klarnet\u00f3w i fagot\u00f3w). Poniewa\u017c to w\u0142a\u015bnie oni nadaj\u0105 kolorytu orkiestrze Haydna, Msza musia\u0142a zosta\u0107 skomponowana na nieco niejasny sk\u0142ad: tylko smyczki, tr\u0105bki i kot\u0142y. Nastr\u00f3j, bez w\u0105tpienia, sugeruje we wszystkich swoich wymiarach bardzo siln\u0105 udr\u0119k\u0119 i trosk\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Jednak na kr\u00f3tko przed premier\u0105 mszy, 1 sierpnia 1798 r., angielska flota dowodzona przez lorda Nelsona rozerwa\u0142a francusk\u0105 eskadr\u0119 na strz\u0119py w bitwie o Egipt, zadaj\u0105c tym samym pierwszy \u015bmiertelny cios niepowstrzymanemu ekspansjonizmowi Napoleona. Nazwisko admira\u0142a sta\u0142o si\u0119 synonimem nadziei przeciwko Francuzom, a jego posta\u0107 natychmiast zyska\u0142a rang\u0119 zbawiciela, niczym boska odpowied\u017a na b\u0142agaln\u0105 pro\u015bb\u0119 Haydna w jego mszy. Jakby tego by\u0142o ma\u0142o, sam Nelson uda\u0142 si\u0119 do Wiednia i pa\u0142acu Esterhazy w 1800 roku, a Haydn, dobrze znany angielskiej publiczno\u015bci po swoich podr\u00f3\u017cach do Londynu, m\u00f3g\u0142 wykona\u0107 na jego cze\u015b\u0107 msz\u0119, kt\u00f3r\u0105 skomponowa\u0142 na ten czas niebezpiecze\u0144stwa. Od tego czasu jest ona powszechnie znana jako \"Msza Nelsona\".<\/p>\n\n\n\n

Dr\u017c\u0105ce b\u0142aganie<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Pierwszy numer mszy, \"Kyrie\", z wybuchami tr\u0105bek i kot\u0142\u00f3w, napisany w ponurym trybie d-moll, zawiera porywaj\u0105ce inwokacje ch\u00f3ru w unisono, wzywaj\u0105ce boskiego mi\u0142osierdzia w mrocznych czasach. Jest to dalekie od zwykle jasnych, \u015bwietlistych pocz\u0105tk\u00f3w mszy okresu klasycznego, w trybie durowym, pe\u0142nych melodii i r\u00f3wnowagi. Po kr\u00f3tkim okresie imitacji w ch\u00f3rze, mro\u017c\u0105ca krew w \u017cy\u0142ach koloratura sopranu, najbardziej wirtuozowska partia solowa Mszy, wybucha ponad tr\u0105bkami, wo\u0142aj\u0105c \"eleison\": zmi\u0142uj si\u0119.<\/p>\n\n\n\n

Z drugiej strony, \"Gloria\" jest inicjowana przez sopran w tonacji D-dur, w bardziej konwencjonalnym i \u015bwietlistym stylu, przypominaj\u0105cym najlepsze ch\u00f3ry oratorium \"Stworzenie\". Solowe i ch\u00f3ralne interwencje prowadz\u0105 do spokojniejszej sekcji w tonacji B-dur, kt\u00f3ra zostaje odtworzona s\u0142owami \"qui tollis peccata mundi\", \"Ty, kt\u00f3ry g\u0142adzisz grzech \u015bwiata\". Ton przepe\u0142nionej wiar\u0105 modlitwy jest przejrzysty w tym \u015bwietlistym fragmencie, ciep\u0142y i harmonijny w kontek\u015bcie udr\u0119ki i ci\u0105g\u0142ych zmian muzycznych. Kontrabas, kolejny wirtuozowski solista, towarzyszy sopranowi w tym wspania\u0142ym duecie, uzupe\u0142nionym niewielkimi interwencjami ch\u00f3ru i solowymi pasa\u017cami organ\u00f3w. Koniec \"Glorii\" powtarza jej pocz\u0105tek, \u015bledz\u0105c w ten spos\u00f3b zr\u00f3wnowa\u017con\u0105 struktur\u0119 muzyczn\u0105 typow\u0105 dla wiede\u0144skiego klasycyzmu.<\/p>\n\n\n\n

Od kontemplacji do walki<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Centralny fragment \"Credo\" jest jedn\u0105 z najbardziej rozbudowanych i oryginalnych cz\u0119\u015bci \"Mszy Nelsona\", w kt\u00f3rej mo\u017cna dostrzec, jak szczeg\u00f3\u0142owo Haydn kontempluje muzycznie g\u0142\u00f3wny dogmat wiary, kt\u00f3r\u0105 wyznawa\u0142 ca\u0142ym sercem: wcielenie, m\u0119k\u0119, \u015bmier\u0107 i zmartwychwstanie Syna Bo\u017cego. Rzeczywi\u015bcie, po lekkim pocz\u0105tku, ponownie w D-dur, muzyka zatrzymuje si\u0119 na s\u0142owach \"Zst\u0105pi\u0142 z nieba\". Du\u017ca, powolna sekcja w tonacji G-dur, napisana tylko na smyczki i sopran, s\u0142odko ilustruje wcielenie Syna Bo\u017cego.<\/p>\n\n\n\n

Po echu ch\u00f3ru muzyka przechodzi do m\u0119ki i \u015bmierci Jezusa Chrystusa, kt\u00f3rej towarzysz\u0105 tr\u0105bki i kot\u0142y, jak w strasznym kondukcie pogrzebowym. G\u0142\u0119boko kontemplacyjny, a jednocze\u015bnie eksponuj\u0105cy wiar\u0119 ton tego fragmentu osi\u0105ga przejmuj\u0105cy moment, gdy sopran, w podsumowaniu ukrzy\u017cowania przez solist\u00f3w, powtarza trzykrotnie \"pro nobis\": \"dla nas\". Po niej tylko wiolonczele orkiestry cicho towarzysz\u0105 wspomnieniu pogrzebu Chrystusa: \"et sepultus est\".<\/p>\n\n\n\n

Pod koniec Mszy, przed doj\u015bciem do uroczystego \"Agnus Dei\", kt\u00f3re kulminuje Msz\u0119 triumfalnym fina\u0142em D-dur, Haydn pozostawia w drugiej cz\u0119\u015bci \"Sanctus\" (\"Benedictus\") kolejny moment natchnionej oryginalno\u015bci. Nawi\u0105zuj\u0105c do tego, \"kt\u00f3ry przychodzi w imieniu Pana\", komponuje marsz wojskowy w czasie 2\/4, ponownie w ponurej tonacji d-moll. Dziwna formu\u0142a dla cz\u0119\u015bci, kt\u00f3ra w mszach tego okresu jest zwykle komponowana w trybie durowym i w pogodnym i melodyjnym tonie. Ale okoliczno\u015bci dyktuj\u0105: zbawiciel \"kt\u00f3ry przychodzi w imieniu Pana\" b\u0119dzie musia\u0142 przyj\u015b\u0107 w \u015brodku wojny i z suwerenn\u0105 si\u0142\u0105 militarn\u0105, aby przezwyci\u0119\u017cy\u0107 zagro\u017cenia i niepokoje, kt\u00f3re dominuj\u0105 w atmosferze. Je\u015bli nie mo\u017cemy dos\u0142ownie powiedzie\u0107, \u017ce Lord Nelson by\u0142 odpowiedzi\u0105 na t\u0119 ogromn\u0105 pro\u015bb\u0119, nale\u017cy przyzna\u0107, \u017ce jego posta\u0107 uderzaj\u0105co pasuje do niepokoj\u00f3w i nadziei wyra\u017conych przez Haydna w tej wspania\u0142ej mszy.<\/p>\n\n\n\n

Nast\u0119pnie Eraldo Salmieri poprowadzi Filharmoni\u0119 S\u0142owack\u0105 w wykonaniu \"Mszy Nelsona\".<\/p>\n\n\n\n

\n