W kwestii przemocy i religii mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c zapozna\u0107 si\u0119 z niedawn\u0105 prac\u0105 zatytu\u0142owan\u0105 \".Przemoc i religia<\/a>pod redakcj\u0105 teologa, historyka i naukowca Jos\u00e9 Carlosa Mart\u00edna de la Hoza, z wk\u0142adem r\u00f3\u017cnych autor\u00f3w. W tych wierszach skupimy si\u0119 na wojnach z globalnego punktu widzenia.<\/p>\n\n\n\n Rzeczywi\u015bcie, szeroko zakrojone badania i du\u017ce bazy danych pokazuj\u0105, \u017ce wbrew tezie o powi\u0105zaniu przemocy z religi\u0105, przyczyny wojen nie by\u0142y przede wszystkim religijne. Czynnik religijny m\u00f3g\u0142 mie\u0107 wp\u0142yw na od 5 do 7 procent konflikt\u00f3w, ale nie wi\u0119cej. <\/p>\n\n\n\n W ka\u017cdym razie, religie mog\u0142y by\u0107 cz\u0119\u015bciowo przyczyn\u0105 wojen, ale nie g\u0142\u00f3wnie lub wy\u0142\u0105cznie. Chocia\u017c prawd\u0105 jest, \u017ce niekt\u00f3re z nich mia\u0142y oczywiste elementy religijne, takie jak krucjaty (chrze\u015bcijanie kontra muzu\u0142manie) lub wojny religijne w Europie (protestanci kontra katolicy, XVI-XVII wiek). Oba tematy mo\u017cna znale\u017a\u0107 we wspomnianej wcze\u015bniej ksi\u0105\u017cce historyka Jos\u00e9 Carlosa Mart\u00edna de la Hoza.<\/p>\n\n\n\n Liczne wojny, w przewa\u017caj\u0105cej wi\u0119kszo\u015bci, by\u0142y spowodowane walk\u0105 o w\u0142adz\u0119, polityczn\u0105, imperialistyczn\u0105, ekonomiczn\u0105, etniczn\u0105 itd. Niekt\u00f3re ideologie r\u00f3wnie\u017c wywo\u0142a\u0142y masow\u0105 przemoc, takie jak stalinizm w Zwi\u0105zku Radzieckim (ateizm), re\u017cim Pol Pota w Kambod\u017cy czy maoizm w Chinach.<\/p>\n\n\n\n Historycy i filozofowie specjalizuj\u0105cy si\u0119 w wojnie i etyce polityki i przemocy odrzucaj\u0105 pogl\u0105d, \u017ce religie s\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142em wojen. Omnes niedawno skonsultowa\u0142 si\u0119 z dwoma specjalistami, kt\u00f3rzy opublikowali na ten temat. Obaj pracuj\u0105 w tej samej grupie edukacyjnej (CEU), ale dzia\u0142aj\u0105 na r\u00f3\u017cnych uniwersytetach i miastach i maj\u0105 w\u0142asn\u0105 autonomi\u0119.<\/p>\n\n\n\n Alejandro Rodriguez de la Pe\u00f1a, profesor historii \u015bredniowiecza na Uniwersytecie CEU San Pablo w Madrycie, jest autorem trylogii \"Compassion. A History\" (2021), \"Empires of Cruelty\" (2022) i \"Iniquity. Narodziny pa\u0144stwa i okrucie\u0144stwo spo\u0142eczne we wczesnych cywilizacjach\" (2023).<\/p>\n\n\n\n Z punktu widzenia profesora, kt\u00f3ry bada przemoc i horror, profesor Rodriguez de la Pe\u00f1a uwa\u017ca, \u017ce \"religia \u0142agodzi i zmniejsza przemoc\". \"Bez w\u0105tpienia mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce religia by\u0142a czynnikiem determinuj\u0105cym od trzech do pi\u0119ciu procent wojen w historii, ale nie wi\u0119cej\", wyja\u015bni\u0142 Omnes. <\/p>\n\n\n\n Autor \"Iniquity\" wskazuje r\u00f3wnie\u017c, \u017ce \"przemoc jest kondycj\u0105 ludzk\u0105, kondycja ludzka jest wojownicza\". Ale \"teza, kt\u00f3r\u0105 stawiam w moich ksi\u0105\u017ckach, brzmi: 'im mniej religii, tym wi\u0119cej przemocy'. Albo odwrotnie: \"im wi\u0119cej religii, tym mniej przemocy\". Zgadzam si\u0119 z \"Ren\u00e9 Girardem, dla kt\u00f3rego religia zmniejsza przemoc, \u0142agodzi j\u0105\".<\/p>\n\n\n\n Aquilino Cayuela, profesor etyki i polityki na Universitat Abat Oliba CEU, pracuje w Barcelonie i jest redaktorem pracy zbiorowej pt.Etyka, polityka i konflikty<\/a>Raport by\u0142 \"wojn\u0105 z przyczynami wojen, kt\u00f3re wykrwawiaj\u0105 \u015bwiat\". <\/p>\n\n\n\n Ksi\u0105\u017cka jest autorstwa kilku autor\u00f3w i dotyczy r\u00f3\u017cnych perspektyw w nast\u0119pstwie inwazji na Ukrain\u0119. W 1995 r. min\u0119\u0142a 200. rocznica \"Wieczystego pokoju\" Kanta. W tamtym czasie uwa\u017cano, \u017ce wieczny pok\u00f3j nasta\u0142 zaledwie 200 lat p\u00f3\u017aniej. \"Ale to by\u0142o mi\u0142e, po\u017c\u0105dane z\u0142udzenie, \u017ce ju\u017c istnieje trwa\u0142y pok\u00f3j\" - powiedzia\u0142 Omnes.<\/p>\n\n\n\n \"Mamy teraz konflikty zbrojne:<\/strong> Dwa bardzo silne, Ukraina i Izrael, s\u0105 najbardziej widoczne, ale s\u0105 te\u017c inne w pozosta\u0142ej cz\u0119\u015bci \u015bwiata. Na przyk\u0142ad napi\u0119ta sytuacja mi\u0119dzy Indiami a Pakistanem. Hegemoniczna walka Chin i Stan\u00f3w Zjednoczonych na Pacyfiku, a zw\u0142aszcza na wyspie Tajwan itp.\".<\/p>\n\n\n\n \"Powr\u00f3cili\u015bmy do ery konflikt\u00f3w i niepewno\u015bci\", dodaje Cayuela, \"co przejawia si\u0119 nie tylko w tych widocznych, zbrojnych i niebezpiecznych konfliktach, ale tak\u017ce w wielkiej polaryzacji polityki w dzisiejszej Europie, nie wspominaj\u0105c o Hiszpanii i Stanach Zjednoczonych...... Rozdrobnione ideologie powr\u00f3ci\u0142y, gdy w 1995 roku wszyscy my\u015bleli\u015bmy, \u017ce termin ideologie jest terminem pejoratywnym i niegrzecznym, \u017ce nie powr\u00f3ci. A jednak jeste\u015bmy zdominowani przez ideologi\u0119\".<\/p>\n\n\n\n Je\u015bli chodzi o wojny i religi\u0119, profesor Abat Oliva potwierdza, \u017ce \"wielkie wojny i wielkie konflikty mia\u0142y elementy religijne lub cz\u0119\u015b\u0107 motywacji religijnych, ale nie by\u0142 to czynnik decyduj\u0105cy\".<\/p>\n\n\n\n \"Prawd\u0105 jest, \u017ce je\u015bli spojrzymy wstecz na wojny religijne w Europie, po rozpadzie protestantyzmu i wci\u0105gni\u0119ciu przez protestantyzm innych nowych ko\u015bcio\u0142\u00f3w, takich jak ko\u015bci\u00f3\u0142 kalwi\u0144ski, zobaczymy Europ\u0119 z wojnami i konfliktami. Mo\u017cemy powiedzie\u0107, \u017ce pretekst jest religijny, ale ostatecznie nie s\u0105 to wojny religijne. S\u0105 i nie s\u0105. W rzeczywisto\u015bci chodzi o walk\u0119 o w\u0142adz\u0119\".<\/p>\n\n\n\n Aquilino Cayuela dodaje, \u017ce jego zdaniem \"jednym z naszych problem\u00f3w jest to, \u017ce politycy i osoby zaanga\u017cowane w polityk\u0119 mi\u0119dzynarodow\u0105, analitycy itp. nie bior\u0105 pod uwag\u0119 czynnika religijnego w istniej\u0105cych konfliktach, a nale\u017cy to wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119\".<\/p>\n\n\n\n Na przyk\u0142ad \"w kwestii Indii i Pakistanu bardzo wa\u017cne jest, aby wzi\u0105\u0107 to pod uwag\u0119. Nie dlatego, \u017ce jest to przyczyn\u0105 konfliktu, ale wp\u0142ywa na niego w istotny spos\u00f3b. Na przyk\u0142ad dla Hindus\u00f3w lub Pakista\u0144czyk\u00f3w u\u017cycie broni nuklearnej nie by\u0142oby tak problematyczne, jak dla rz\u0105d\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich. Poniewa\u017c ich w\u0142asne przekonania religijne nie uwa\u017caj\u0105 za problematyczne masowego niszczenia ludzi, gdy oczekuj\u0105, \u017ce po ka\u017cdym zniszczeniu nast\u0105pi nowe odrodzenie i nast\u0105pi katharsis.<\/p>\n\n\n\n \"Nale\u017cy to r\u00f3wnie\u017c wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119 w interpretacjach najbardziej radykalnego lub fundamentalistycznego islamu. Lub je\u015bli chodzi o zrozumienie wojny Izraela ze Stref\u0105 Gazy, kiedy trzeba wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119, \u017ce przyczyna nie jest przyczyn\u0105 religijn\u0105, ale aspekt religijny ma znaczenie. Dla nich oko za oko jest \u015bwi\u0119tym przykazaniem. Spos\u00f3b, w jaki Hamas zabija\u0142 ludzi, kt\u00f3rych zabi\u0142, by\u0142 sposobem religijnym. To, co zrobili, to zbezczeszczenie cia\u0142 tych ludzi.<\/p>\n\n\n\n Alejandro Rodriguez de la Pe\u00f1a zaskoczy\u0142 nas r\u00f3wnie\u017c w rozmowie, m\u00f3wi\u0105c o Izraelu i Strefie Gazy. Wojna na Bliskim Wschodzie \"nie by\u0142a wojn\u0105 religijn\u0105, mi\u0119dzy \u017bydami a muzu\u0142manami. Przynajmniej do lat 80. tak nie by\u0142o. Na pocz\u0105tku nie by\u0142a, teraz jest. Teraz jest\", m\u00f3wi. To temat na inn\u0105 rozmow\u0119.<\/p>\n\n\n\n W swojej ksi\u0105\u017cce \"Iniquity\" Rodriguez de la Pe\u00f1a zag\u0142\u0119bia si\u0119 w pochodzenie z\u0142a, horroru. Dla autora, kt\u00f3ry bada\u0142 okrucie\u0144stwo i masakry, bratob\u00f3jstwo Abla przez Kaina lub to pope\u0142nione przez Romulusa, kiedy za\u0142o\u017cy\u0142 Rzym, istnieje bardzo specyficzne pochodzenie: \"grzech pierworodny\" i to, co \"tradycja chrze\u015bcija\u0144ska ochrzci\u0142a mianem 'mysterium iniquitatis'\". To znaczy, \"\u017ce istoty ludzkie, cho\u0107 wychowane w cnocie, mog\u0105 wybra\u0107 - i w rzeczywisto\u015bci wielokrotnie wybieraj\u0105 - czynienie z\u0142a bez przymusu\".<\/p>\n\n\n\n Profesor zauwa\u017ca \"oczywiste podobie\u0144stwa\" mi\u0119dzy tymi dwoma bratob\u00f3jstwami, podobie\u0144stwa, na kt\u00f3re sam \u015bwi\u0119ty Augustyn zwr\u00f3ci\u0142 uwag\u0119 w \"Mie\u015bcie Boga\", i zauwa\u017ca na koniec: \"Nie mog\u0119 wymy\u015bli\u0107 lepszego antidotum ni\u017c wsp\u00f3\u0142czucie w walce z tendencj\u0105 do nieprawo\u015bci w istotach ludzkich, kt\u00f3rych historyczn\u0105 rzeczywisto\u015b\u0107 rozwa\u017cali\u015bmy w tym eseju o horrorze\". <\/p>\n\n\n\n Kilka dni temu Papie\u017c Leon XIV<\/a> powiedzia\u0142 w \u015brodowej katechezie: wsp\u00f3\u0142czucie dla innych jest \"kwesti\u0105 cz\u0142owiecze\u0144stwa, przed byciem religijnym\". A \"zanim staniemy si\u0119 wierz\u0105cymi, musimy by\u0107 lud\u017ami\". <\/p>\n\n\n\n Obserwatoria i badania, kt\u00f3re mog\u0105 by\u0107 cytowane jako \u017ar\u00f3d\u0142a danych na temat liczby wojen i ich przyczyn, obejmuj\u0105 nast\u0119puj\u0105ce:<\/p>\n\n\n\n - Encyklopedia wojen <\/strong>(Charles Phillips i Alan Axelrod, 2004):<\/p>\n\n\n\n Przeanalizowano 1763 wojny w historii ludzko\u015bci. Tylko 6-7 % (oko\u0142o 123 wojen) zosta\u0142o sklasyfikowanych jako \"g\u0142\u00f3wnie religijne\". Obejmuj\u0105 one krucjaty, europejskie wojny religijne (XVI-XVII wiek) i wczesny islamski d\u017cihad.<\/p>\n\n\n\n - Baza danych Correlates of War (COW):<\/p>\n\n\n\n Spo\u015br\u00f3d 335 wojen mi\u0119dzypa\u0144stwowych w latach 1816-2007, mniej ni\u017c 5 mia\u0142o przyczyny religijne jako czynnik dominuj\u0105cy.<\/p>\n\n\n\n - Pew Research Center (2014):<\/p>\n\n\n\n W 2013 r. 23 % kraj\u00f3w do\u015bwiadczy\u0142o powa\u017cnych konflikt\u00f3w spo\u0142ecznych zwi\u0105zanych z religi\u0105 (np. przemoc na tle religijnym w Nigerii lub Mjanmie). 27 % globalnych konflikt\u00f3w zbrojnych (2013) obejmowa\u0142o grupy religijne jako kluczowych aktor\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n - Badanie Uniwersytetu w Uppsali (2019):<\/p>\n\n\n\n Tylko 10 % konflikt\u00f3w zbrojnych (2007-2017) anga\u017cowa\u0142o grupy religijne jako g\u0142\u00f3wnych bohater\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n - Encyclopedia of Genocide, Israel W. Charny, Bloomsbury Academic, 2000. <\/p>\n\n\n\n \u2013 <\/strong>Wojna 30-letnia<\/a> (Francja i mocarstwa protestanckie przeciwko Hiszpanii i katolikom z Europy \u015arodkowej, ale z wariantami niereligijnymi). <\/p>\n\n\n\n \u2013 <\/strong>Dziewi\u0119\u0107 '<\/strong>Wojny religijne<\/a>' <\/strong>(XVI-XVII wiek w Europie).<\/p>\n\n\n\n - Wojny, w kt\u00f3rych si\u0119 pojawia Islam<\/a> (ponad 50, cho\u0107 zale\u017cy to od podmiotu: mog\u0105 to by\u0107 bitwy, wojny itp.) Motywacja jest zwykle uwa\u017cana za religijn\u0105. <\/p>\n\n\n\n 1.- Wojny ekspansji muzu\u0142ma\u0144skiej (VII-VIII w.)<\/p>\n\n\n\n Podb\u00f3j Lewantu (Syria, Palestyna, Egipt)<\/p>\n\n\n\n Podb\u00f3j Maghrebu (Afryka P\u00f3\u0142nocna)<\/p>\n\n\n\n Podb\u00f3j Hiszpanii\/Hiszpanii (711 - bitwa pod Guadalete)<\/p>\n\n\n\n Bitwa pod Poitiers (732) <\/p>\n\n\n\n 2.- Rekonkwista (711-1492)<\/p>\n\n\n\n Kampanie na P\u00f3\u0142wyspie Iberyjskim maj\u0105ce na celu odzyskanie terytori\u00f3w spod kontroli muzu\u0142man\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Mi\u0119dzy innymi: <\/p>\n\n\n\n Bitwa pod Covadong\u0105 (722)<\/p>\n\n\n\n Zdobycie Toledo (1085)<\/p>\n\n\n\n Bitwa pod Las Navas de Tolosa (1212)<\/p>\n\n\n\n Zdobycie Granady (1492)<\/p>\n\n\n\n 3. Krucjaty (1096-1291)<\/p>\n\n\n\n Chrze\u015bcija\u0144skie kampanie wojskowe maj\u0105ce na celu odzyskanie Ziemi \u015awi\u0119tej spod panowania muzu\u0142man\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n Uwzgl\u0119dniono dziewi\u0119\u0107 g\u0142\u00f3wnych krucjat, w tym bitw\u0119 pod Lepanto (1571), zwyci\u0119stwo morskie chrze\u015bcijan.<\/p>\n\n\n\n 4) Wojny mi\u0119dzy imperiami chrze\u015bcija\u0144skimi a Imperium Osma\u0144skim<\/p>\n\n\n\n Wojny osma\u0144sko-habsburskie (1526-1791).<\/p>\n\n\n\n Wojny rosyjsko-tureckie (XVII-XIX w.)<\/p>\n\n\n\n Obl\u0119\u017cenie Wiednia (1529 i 1683)<\/p>\n\n\n\n 5. Konflikty kolonialne<\/p>\n\n\n\n Kolonizacja terytori\u00f3w muzu\u0142ma\u0144skich przez mocarstwa chrze\u015bcija\u0144skie:<\/p>\n\n\n\n Francja w Algierii, Tunezji i Maroku<\/p>\n\n\n\n Wielka Brytania w Egipcie, Sudanie, Palestynie i Iraku<\/p>\n\n\n\n W\u0142ochy w Libii<\/p>\n\n\n\n Hiszpania w Afryce P\u00f3\u0142nocnej<\/p>\n\n\n\n Bunty i wojny o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 (XIX-XX wiek)<\/p>\n\n\n\n 6. Wsp\u00f3\u0142czesne konflikty<\/p>\n\n\n\n Wojny ba\u0142ka\u0144skie (1990) - Serbia (chrze\u015bcija\u0144scy prawos\u0142awni) kontra Bo\u015bnia\/Kosowo (muzu\u0142manie)<\/p>\n\n\n\n Wojny na Bliskim Wschodzie z udzia\u0142em Zachodu (Irak, Afganistan)<\/p>\n\n\n\n Napi\u0119cia w Nigeria<\/a> mi\u0119dzy muzu\u0142ma\u0144sk\u0105 p\u00f3\u0142noc\u0105 a chrze\u015bcija\u0144skim po\u0142udniem i inne Kraje afryka\u0144skie<\/a>.<\/p>\n\n\n\n Pomimo tych uwag, badanie Pew Research z 2013 roku podkre\u015bli\u0142o, \u017ce \"muzu\u0142manie na ca\u0142ym \u015bwiecie zdecydowanie odrzucaj\u0105 przemoc w imi\u0119 islamu. Zapytani konkretnie o zamachy samob\u00f3jcze, w wi\u0119kszo\u015bci kraj\u00f3w twierdz\u0105, \u017ce takie akty s\u0105 rzadko lub nigdy nie s\u0105 uzasadnione jako \u015brodek obrony islamu przed jego wrogami.<\/p>\n\n\n\n W wi\u0119kszo\u015bci kraj\u00f3w, w kt\u00f3rych zadano to pytanie, badanie Pew dodaje, \u017ce oko\u0142o trzy czwarte lub wi\u0119cej muzu\u0142man\u00f3w odrzuca zamachy samob\u00f3jcze i inne formy przemocy wobec ludno\u015bci cywilnej. \"Istniej\u0105 jednak kraje, w kt\u00f3rych znaczne mniejszo\u015bci uwa\u017caj\u0105, \u017ce przemoc wobec ludno\u015bci cywilnej jest przynajmniej czasami uzasadniona. Pogl\u0105d ten jest szczeg\u00f3lnie rozpowszechniony ((w czasie badania)) w\u015br\u00f3d muzu\u0142man\u00f3w na terytoriach palesty\u0144skich (40 %), w Afganistanie (39 %), Egipcie (29 %) i Bangladeszu (26 %)\". Do tego dochodz\u0105 ataki islamskich terroryst\u00f3w. <\/p>\n\n\n\n Na szczycie smutnego rankingu ofiar \u015bmiertelnych wojen znajduj\u0105 si\u0119 II i I wojna \u015bwiatowa, z 70 milionami zabitych (w tym 50 milion\u00f3w wojskowych), w tym nazizm i komunizm, odpowiednio oko\u0142o 15 milion\u00f3w. Za nimi plasuj\u0105 si\u0119: <\/p>\n\n\n\n - dwie wojny w Chinach (25 m. - dynastia Qing i 20-30 m. rebelia Taiping). <\/p>\n\n\n\n - Podb\u00f3j mongolski (30-40 milion\u00f3w). <\/p>\n\n\n\n - Chi\u0144ska wojna domowa (8-12 milion\u00f3w)<\/p>\n\n\n\n - Wojna 30-letnia (4,5-8 milion\u00f3w).<\/p>\n\n\n\n - Wojny napoleo\u0144skie (mi\u0119dzy 3,5 a 6 milion\u00f3w).<\/p>\n\n\n\n - Druga wojna kongijska (3-5 milion\u00f3w).<\/p>\n\n\n\n - Wojna korea\u0144ska (2,5-3 mln).<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Algunos cient\u00edficos, bastantes de ellos ateos, han manifestado estos a\u00f1os que la fe y la religi\u00f3n han sido causa de violencia y de guerras en la historia. Hablamos de Richard Dawkins, Sam Harris o Christopher Hitchens. \u00bfEs cierto que la religi\u00f3n causa guerras? Estudios relevantes de intelectuales, cristianos y no cristianos, lo desmienten. La religi\u00f3n […]<\/p>\n","protected":false},"author":29,"featured_media":49123,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_members_access_role":[],"_members_access_error":""},"categories":[36,46],"tags":[],"class_list":["post-49117","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-actualidad","category-mundo"],"yoast_head":"\nElementy religijne<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
Religie nie s\u0105 przyczyn\u0105 wojen<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/www.omnesmag.com\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/GuerraUcraniaNino-20250523T0600-GUDZIAK-SENATORS-UKRAINE-CHILDREN-1798034-1024x683.jpg\")
Mniej religii, wi\u0119cej przemocy<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
Wieczny pok\u00f3j (Kant) by\u0142 mira\u017cem<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
\"Zdominowany przez ideologie\".<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
\"Religia nie jest brana pod uwag\u0119 w konfliktach\".<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/www.omnesmag.com\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/BombardeoGazadeIsrael-20240816T1135-PRIEST-UPDATE-ISRAEL-HAMAS-WAR-1780708-1.jpeg\")
Izrael i Gaza: przyczyna nie jest religijna, nawet je\u015bli jest motywowana religijnie<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
Wsp\u00f3\u0142czucie, antidotum na nieprawo\u015b\u0107<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
Globalne statystyki i badania dotycz\u0105ce wojen<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
Dodatkowe uwagi na temat niekt\u00f3rych wojen<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
Islam i spo\u0142ecze\u0144stwo<\/strong><\/h2>\n\n\n\n
![\"\"](\"https:\/\/www.omnesmag.com\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/Verdun_-_Cimetiere_de_Douaumont_1-1024x683.jpg\")
Ranking poleg\u0142ych na wojnie<\/strong><\/h2>\n\n\n\n