{"id":50304,"date":"2025-07-02T06:00:00","date_gmt":"2025-07-02T04:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.omnesmag.com\/?p=50304"},"modified":"2025-06-23T12:08:00","modified_gmt":"2025-06-23T10:08:00","slug":"piata-ewangelia-jezusa-i-archeologia","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.omnesmag.com\/pl\/actualidad\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\/","title":{"rendered":"\"Pi\u0105ta Ewangelia\": Jezus i archeologia"},"content":{"rendered":"

Od ko\u0144ca XIX wieku i przez ca\u0142y wiek XX, g\u0142\u00f3wnie dzi\u0119ki niestrudzonej pracy chrze\u015bcija\u0144skich archeolog\u00f3w (przede wszystkim franciszkan\u00f3w) i izraelskich \u017byd\u00f3w, w Ziemi \u015awi\u0119tej dokonano niezliczonych odkry\u0107 archeologicznych. Archeologia w rzeczywisto\u015bci sprzyja\u0142a rozwojowi \"trzeciego poszukiwania\" i bada\u0144 historycznych nad postaci\u0105 Jezusa oraz jego kontekstem spo\u0142ecznym, religijnym i kulturowym, zw\u0142aszcza po odkryciu R\u0119kopisy z Qumran<\/a> (1947). W rzeczywisto\u015bci cz\u0119sto m\u00f3wi si\u0119 dzi\u015b, \u017ce archeologia jest \"pi\u0105t\u0105 ewangeli\u0105\".<\/p>\n\n\n\n

W tym artykule przedstawiamy niekt\u00f3re z najwa\u017cniejszych ustale\u0144, kt\u00f3re odpowiadaj\u0105 na niekt\u00f3re zastrze\u017cenia upartych krytyk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Jezus nie istnia\u0142, poniewa\u017c Nazaret nigdy nie istnia\u0142!<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Do lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku byli tacy, kt\u00f3rzy zaprzeczali istnieniu Jezusa, poniewa\u017c Nazaret nie jest wspomniany w Pismach Hebrajskich i nigdy nie znaleziono \u017cadnego \u015bladu po nim. Jednak profesor Avi Jonah z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie odkry\u0142 w 1962 r. w ruinach Cezarei Maritajskiej (stolicy rzymskiej prowincji Judea) marmurow\u0105 p\u0142yt\u0119 z inskrypcj\u0105 w j\u0119zyku hebrajskim pochodz\u0105c\u0105 z III wieku p.n.e., kt\u00f3ra wymienia nazw\u0119 Nazaret.<\/p>\n\n\n\n

W tych samych latach wykopaliska na terenie Bazyliki Narodzenia Pa\u0144skiego odkopa\u0142y staro\u017cytn\u0105 wiosk\u0119 Nazaret i to, co powszechnie uwa\u017ca si\u0119 za dom panie\u0144ski Maryi (miejsce ewangelicznego opisu Zwiastowania). Wreszcie, ostatnie wykopaliska prowadzone przez izraelskie zespo\u0142y odkry\u0142y, r\u00f3wnie\u017c w Nazarecie, nie tylko dom z czas\u00f3w Jezusa w pobli\u017cu \"domu Maryi\", ale tak\u017ce to, co mo\u017ce by\u0107 domem rodzinnym Jezusa, J\u00f3zefa i Maryi.<\/p>\n\n\n\n

Wioski wok\u00f3\u0142 Jeziora Galilejskiego? Ani cienia<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Pierwszymi, kt\u00f3rzy przeprowadzili du\u017ce wykopaliska wok\u00f3\u0142 Jeziora Galilejskiego byli, pocz\u0105wszy od lat 60-tych XX wieku, archeolodzy tacy jak franciszkanin Virgilio Sorbo, kt\u00f3ry odkopa\u0142 wiosk\u0119 Kafarnaum, odkry\u0142 dom Piotra i s\u0142ynn\u0105 bizantyjsk\u0105 synagog\u0119, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna dzi\u015b podziwia\u0107, a pod kt\u00f3r\u0105 znajduje si\u0119 rzymska synagoga.<\/p>\n\n\n\n

Jednak w 1996 r. zesp\u00f3\u0142 kierowany przez izraelskiego \u017cydowskiego archeologa Ramiego Arawa odnalaz\u0142 pozosta\u0142o\u015bci ewangelicznej wioski Bethsaida Iulia (wioski rybackiej, z kt\u00f3rej pochodzi\u0142o kilku uczni\u00f3w Jezusa).<\/p>\n\n\n\n

A co z synagogami? One nie istnia\u0142y<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Ostatnie odkrycia wykaza\u0142y, \u017ce w czasach Jezusa nawet najmniejsza wioska w Palestynie posiada\u0142a synagog\u0119. Opr\u00f3cz Kafarnaum, od lat sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych XX wieku odkryto wiele innych struktur synagogalnych w Palestynie i jej okolicach.<\/p>\n\n\n\n

Jak mo\u017cemy nie wspomnie\u0107 o dw\u00f3ch niedawno znalezionych w Magdali (niedaleko Kafarnaum), kt\u00f3re r\u00f3wnie\u017c pochodz\u0105 z I wieku? W Magdali odkryto r\u00f3wnie\u017c \u0142\u00f3d\u017a ryback\u0105 z tego samego okresu, nienaruszon\u0105 i bardzo podobn\u0105 do tych opisanych w Ewangeliach.<\/p>\n\n\n\n

Poncjusz Pi\u0142at? Wynalazek!<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

W 1961 r. w\u0142oscy archeolodzy pod kierownictwem Antonio Frova odkryli, r\u00f3wnie\u017c w Cezarei, wapienn\u0105 p\u0142yt\u0119 z inskrypcj\u0105 odnosz\u0105c\u0105 si\u0119 do \"Poncjusza Pi\u0142ata prefekta Judei\". Kamienny blok, znany od tego czasu jako \"Inskrypcja Pi\u0142ata\", musia\u0142 zosta\u0107 znaleziony na zewn\u0105trz budynku, kt\u00f3ry Poncjusz Pi\u0142at, prefekt Judei, zbudowa\u0142 dla cesarza Tyberiusza.<\/p>\n\n\n\n

Do czasu jego odkrycia, chocia\u017c zar\u00f3wno J\u00f3zef Flawiusz, jak i Filon z Aleksandrii wspominali o Poncjuszu Pi\u0142acie, jego istnienie by\u0142o kwestionowane.<\/p>\n\n\n\n

Ewangelia Jana - rzeczy \"duchowe\"!<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

I nie tylko. Potwierdzaj\u0105 to mi\u0119dzy innymi dwa wyj\u0105tkowe odkrycia archeologiczne: Basen Betesda (dzi\u015b sanktuarium \u015bw. Anny) i \"Lithostrotos\", oba w pobli\u017cu esplanady \u015awi\u0105tyni w Jerozolimie. \u015alady po nich zagin\u0119\u0142y, ale wysz\u0142y na \u015bwiat\u0142o dzienne dok\u0142adnie tam, gdzie zosta\u0142y znalezione przez Ewangelia Jana<\/a> i idealnie pasowa\u0142 do jego opisu.<\/p>\n\n\n\n

Basen ma pi\u0119\u0107 portyk\u00f3w, jak opisano w epizodzie paralityka (J 5:1-18), znajduj\u0105cych si\u0119 w \"basenie pr\u00f3bnym\", otaczaj\u0105cym du\u017cy basen o d\u0142ugo\u015bci oko\u0142o 100 metr\u00f3w i szeroko\u015bci od 62 do 80 metr\u00f3w, otoczony \u0142ukami ze wszystkich czterech stron.<\/p>\n\n\n\n

Z drugiej strony \"Lithostrotos\" to wybrukowany dziedziniec o powierzchni oko\u0142o 2500 m2, wybrukowany zgodnie z rzymskim zwyczajem (\"lithostroton\"), z wy\u017cszym miejscem, \"gabbath\u00e0\" (J 19:13), kt\u00f3re mo\u017ce odpowiada\u0107 wie\u017cyczce. Jego lokalizacja, w pobli\u017cu Twierdzy Antonia (p\u00f3\u0142nocno-zachodni r\u00f3g esplanady \u015awi\u0105tyni), oraz rodzaj wydobytych na \u015bwiat\u0142o dzienne pozosta\u0142o\u015bci pozwalaj\u0105 nam zidentyfikowa\u0107 miejsce, w kt\u00f3rym praefectus zasiada\u0142 do wydawania wyrok\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

Nie ma dowod\u00f3w na to, jak wygl\u0105da\u0142a \u015bwi\u0105tynia w czasach Jezusa.<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Na obszarze \u015awi\u0105tyni, zr\u00f3wnanej z ziemi\u0105 przez Tytusa w 70 r. n.e., archeolodzy odkryli wej\u015bcia do esplanady z podw\u00f3jn\u0105 i potr\u00f3jn\u0105 bram\u0105 na po\u0142udniu, wydobywaj\u0105c na \u015bwiat\u0142o dzienne monumentalne pozosta\u0142o\u015bci na zachodzie, w tym brukowan\u0105 ulic\u0119 otoczon\u0105 sklepami oraz fundamenty dw\u00f3ch \u0142uk\u00f3w, jednego zwanego Robinson's, kt\u00f3ry wspiera\u0142 schody wznosz\u0105ce si\u0119 z ulicy poni\u017cej, oraz drugiego o wi\u0119kszej rozpi\u0119to\u015bci, Wilson's, kt\u00f3ry bezpo\u015brednio \u0142\u0105czy\u0142 g\u00f3r\u0119 \u015bwi\u0105tynn\u0105 z g\u00f3rnym miastem.<\/p>\n\n\n\n

Znany jest r\u00f3wnie\u017c uk\u0142ad portyku znanego jako \"Salomona\", a tak\u017ce inne naprzemienne ulice, kt\u00f3re wznosi\u0142y si\u0119 od wschodu, od obszaru Basenu Siloam. Wszystko to jest zgodne z opisami ewangelicznymi.<\/p>\n\n\n\n

Nie wiemy, w jaki spos\u00f3b ukrzy\u017cowanie by\u0142o praktykowane.<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Najwa\u017cniejszym z nich jest odkrycie w 1968 roku w jaskini w Giv'at ha-Mivtar, na p\u00f3\u0142noc od Jerozolimy, 335 szkielet\u00f3w \u017byd\u00f3w z I wieku naszej ery. Wed\u0142ug analiz medycznych i antropologicznych przeprowadzonych na ko\u015bciach, byli to m\u0119\u017cczy\u017ani, kt\u00f3rzy zgin\u0119li gwa\u0142town\u0105 i traumatyczn\u0105 \u015bmierci\u0105 (prawdopodobnie ukrzy\u017cowani podczas obl\u0119\u017cenia w 70 r. n.e.). Nast\u0119pnie, w kamiennym ossuarium w tej samej jaskini, nosz\u0105cym imi\u0119 niejakiego Yohanana ben Hagkola, znajdowa\u0142y si\u0119 szcz\u0105tki m\u0142odego m\u0119\u017cczyzny w wieku oko\u0142o 30 lat, kt\u00f3rego prawa pi\u0119ta wci\u0105\u017c by\u0142a przybita do lewej gwo\u017adziem o d\u0142ugo\u015bci 18 cm.<\/p>\n\n\n\n

Nogi by\u0142y z\u0142amane, jedna czysto, a druga z roztrzaskanymi ko\u015b\u0107mi: by\u0142 to pierwszy udokumentowany dow\u00f3d na u\u017cycie \"crurifragium\" (\u0142amanie n\u00f3g ukrzy\u017cowanego). Te znaleziska kostne ilustruj\u0105 rzymsk\u0105 technik\u0119 ukrzy\u017cowania z I wieku, kt\u00f3ra w tym przypadku polega\u0142a na przywi\u0105zaniu lub przybiciu r\u0105k do poziomej belki (\"patibulum\") i przybiciu st\u00f3p pojedynczym \u017celaznym gwo\u017adziem i drewnianym ko\u0142kiem do pionowego s\u0142upka (mi\u0119dzy g\u0142\u00f3wk\u0105 gwo\u017adzia a ko\u015b\u0107mi st\u00f3p tego Yohanana znaleziono kawa\u0142ek drewna akacjowego, podczas gdy do ko\u0144c\u00f3wki przymocowana by\u0142a drzazga z drewna oliwnego, z kt\u00f3rego wykonano krzy\u017c).<\/p>\n\n\n\n

Rzymianie nie grzebali ukrzy\u017cowanych, wi\u0119c Jezusa te\u017c nie!<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Prawd\u0105 jest, \u017ce w innych regionach Imperium Rzymskiego skazani na ukrzy\u017cowanie gnili na krzy\u017cach lub byli zjadani przez ptaki, a nast\u0119pnie ich szcz\u0105tki by\u0142y wyrzucane lub grzebane w masowych grobach, ale nie w Izraelu. Tutaj skaza\u0144cy byli zawsze zdejmowani z krzy\u017cy z powodu nakazu religijnego: \"Je\u015bli kto\u015b pope\u0142ni\u0142 przest\u0119pstwo zas\u0142uguj\u0105ce na \u015bmier\u0107, a ty skaza\u0142e\u015b go na \u015bmier\u0107 i powiesi\u0142e\u015b na drzewie, to jego cia\u0142o nie pozostanie na drzewie przez ca\u0142\u0105 noc, ale pochowasz je tego samego dnia, poniewa\u017c szubienica jest przekle\u0144stwem Boga i nie b\u0119dziesz profanowa\u0142 ziemi, kt\u00f3r\u0105 Pan, B\u00f3g tw\u00f3j, daje ci w dziedzictwo\" (Pwt 21:22-23). 21:22-23), co potwierdzaj\u0105 Ewangelie i \u017cydowski uczony David Flusser, a p\u00f3\u017aniej zosta\u0142o potwierdzone przez odkrycie Giv'at ha-Mivtar.<\/p>\n\n\n\n

Archeolodzy s\u0105 r\u00f3wnie\u017c zgodni co do miejsca ukrzy\u017cowania Jezusa na skale Golgoty, obecnie w obr\u0119bie Grobu \u015awi\u0119tego, miejsca charakteryzuj\u0105cego si\u0119 licznymi wykopaliskami, kt\u00f3re wydoby\u0142y na \u015bwiat\u0142o dzienne groby wykopane w tym miejscu i datowane na okres przed 70 rokiem n.e..<\/p>\n\n\n\n

Jak wida\u0107, Ziemia \u015awi\u0119ta i archeologia stanowi\u0105 dzi\u015b \"pi\u0105t\u0105 Ewangeli\u0119\".<\/p>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Desde finales del siglo XIX y a lo largo de todo el siglo XX, sobre todo gracias a la incansable labor de arque\u00f3logos cristianos (franciscanos, en primer lugar) y jud\u00edos israel\u00edes, se han producido innumerables descubrimientos arqueol\u00f3gicos en Tierra Santa. La arqueolog\u00eda, de hecho, ha favorecido el desarrollo de la \u201cTercera B\u00fasqueda\u00bb y la investigaci\u00f3n […]<\/p>\n","protected":false},"author":2244,"featured_media":38066,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":"","_members_access_role":[],"_members_access_error":""},"categories":[36,39],"tags":[1413,616],"class_list":["post-50304","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-actualidad","category-cultura","tag-arqueologia","tag-evangelio"],"yoast_head":"\nEl \u201cquinto Evangelio\u201d: Jes\u00fas y la arqueolog\u00eda<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"La investigaci\u00f3n hist\u00f3rica sobre Jes\u00fas realizada por expertos en arqueolog\u00eda ha provocado que esta se conozca como el "quinto Evangelio".\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.omnesmag.com\/pl\/aktualnosci\/piata-ewangelia-jezusa-i-archeologia\/\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"El \u201cquinto Evangelio\u201d: Jes\u00fas y la arqueolog\u00eda\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"La investigaci\u00f3n hist\u00f3rica sobre Jes\u00fas realizada por expertos en arqueolog\u00eda ha provocado que esta se conozca como el "quinto Evangelio".\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.omnesmag.com\/pl\/aktualnosci\/piata-ewangelia-jezusa-i-archeologia\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Omnes\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2025-07-02T04:00:00+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/www.omnesmag.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/20160602T1118-ISRAEL-ARCHEOLOGY-549554-1.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"920\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"526\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"Gerardo Ferrara\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Napisane przez\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Gerardo Ferrara\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"7 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"NewsArticle\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/actualidad\\\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/actualidad\\\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"Gerardo Ferrara\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/140e4977e303b34962108a5cf234e1d9\"},\"headline\":\"El \u201cquinto Evangelio\u201d: Jes\u00fas y la arqueolog\u00eda\",\"datePublished\":\"2025-07-02T04:00:00+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/actualidad\\\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\\\/\"},\"wordCount\":1460,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/actualidad\\\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/03\\\/20160602T1118-ISRAEL-ARCHEOLOGY-549554-1.jpg\",\"keywords\":[\"Arqueolog\u00eda\",\"Evangelio\"],\"articleSection\":[\"Actualidad\",\"Cultura\"],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":[\"WebPage\",\"ItemPage\"],\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/actualidad\\\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/actualidad\\\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\\\/\",\"name\":\"El \u201cquinto Evangelio\u201d: Jes\u00fas y la arqueolog\u00eda\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/actualidad\\\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/actualidad\\\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/03\\\/20160602T1118-ISRAEL-ARCHEOLOGY-549554-1.jpg\",\"datePublished\":\"2025-07-02T04:00:00+00:00\",\"description\":\"La investigaci\u00f3n hist\u00f3rica sobre Jes\u00fas realizada por expertos en arqueolog\u00eda ha provocado que esta se conozca como el \\\"quinto Evangelio\\\".\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/actualidad\\\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/actualidad\\\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/actualidad\\\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/03\\\/20160602T1118-ISRAEL-ARCHEOLOGY-549554-1.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/03\\\/20160602T1118-ISRAEL-ARCHEOLOGY-549554-1.jpg\",\"width\":920,\"height\":526,\"caption\":\"Arqueologia Volunteers with the Israel Antiquities Authority search for remains of the Dead Sea Scrolls at the Cave of the Skulls near Nahal Tzeelim, Israel, June 1. (CNS photo\\\/Ronen Zvulun, Reuters)\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/actualidad\\\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Portada\",\"item\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"El \u201cquinto Evangelio\u201d: Jes\u00fas y la arqueolog\u00eda\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/\",\"name\":\"Omnes\",\"description\":\"Informaci\u00f3n de la Iglesia y la sociedad\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/#organization\"},\"alternateName\":\"Omnes\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/#organization\",\"name\":\"Omnes\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/12\\\/logo_omnes_negro.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2020\\\/12\\\/logo_omnes_negro.png\",\"width\":15524,\"height\":3000,\"caption\":\"Omnes\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/140e4977e303b34962108a5cf234e1d9\",\"name\":\"Gerardo Ferrara\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/04\\\/GF-100x100.jpg\",\"url\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/04\\\/GF-100x100.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2024\\\/04\\\/GF-100x100.jpg\",\"caption\":\"Gerardo Ferrara\"},\"url\":\"https:\\\/\\\/www.omnesmag.com\\\/pl\\\/author\\\/gerardo-ferrara\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"\"Pi\u0105ta Ewangelia\": Jezus i archeologia","description":"Badania historyczne nad Jezusem prowadzone przez ekspert\u00f3w archeologicznych doprowadzi\u0142y do tego, \u017ce jest on znany jako \"pi\u0105ta Ewangelia\".","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.omnesmag.com\/pl\/aktualnosci\/piata-ewangelia-jezusa-i-archeologia\/","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"El \u201cquinto Evangelio\u201d: Jes\u00fas y la arqueolog\u00eda","og_description":"La investigaci\u00f3n hist\u00f3rica sobre Jes\u00fas realizada por expertos en arqueolog\u00eda ha provocado que esta se conozca como el \"quinto Evangelio\".","og_url":"https:\/\/www.omnesmag.com\/pl\/aktualnosci\/piata-ewangelia-jezusa-i-archeologia\/","og_site_name":"Omnes","article_published_time":"2025-07-02T04:00:00+00:00","og_image":[{"width":920,"height":526,"url":"https:\/\/www.omnesmag.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/20160602T1118-ISRAEL-ARCHEOLOGY-549554-1.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"Gerardo Ferrara","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Napisane przez":"Gerardo Ferrara","Szacowany czas czytania":"7 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"NewsArticle","@id":"https:\/\/www.omnesmag.com\/actualidad\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.omnesmag.com\/actualidad\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\/"},"author":{"name":"Gerardo Ferrara","@id":"https:\/\/www.omnesmag.com\/#\/schema\/person\/140e4977e303b34962108a5cf234e1d9"},"headline":"El \u201cquinto Evangelio\u201d: Jes\u00fas y la arqueolog\u00eda","datePublished":"2025-07-02T04:00:00+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/www.omnesmag.com\/actualidad\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\/"},"wordCount":1460,"publisher":{"@id":"https:\/\/www.omnesmag.com\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/www.omnesmag.com\/actualidad\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.omnesmag.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/20160602T1118-ISRAEL-ARCHEOLOGY-549554-1.jpg","keywords":["Arqueolog\u00eda","Evangelio"],"articleSection":["Actualidad","Cultura"],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":["WebPage","ItemPage"],"@id":"https:\/\/www.omnesmag.com\/actualidad\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\/","url":"https:\/\/www.omnesmag.com\/actualidad\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\/","name":"\"Pi\u0105ta Ewangelia\": Jezus i archeologia","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.omnesmag.com\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/www.omnesmag.com\/actualidad\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/www.omnesmag.com\/actualidad\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/www.omnesmag.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/20160602T1118-ISRAEL-ARCHEOLOGY-549554-1.jpg","datePublished":"2025-07-02T04:00:00+00:00","description":"Badania historyczne nad Jezusem prowadzone przez ekspert\u00f3w archeologicznych doprowadzi\u0142y do tego, \u017ce jest on znany jako \"pi\u0105ta Ewangelia\".","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.omnesmag.com\/actualidad\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\/#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.omnesmag.com\/actualidad\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/www.omnesmag.com\/actualidad\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\/#primaryimage","url":"https:\/\/www.omnesmag.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/20160602T1118-ISRAEL-ARCHEOLOGY-549554-1.jpg","contentUrl":"https:\/\/www.omnesmag.com\/wp-content\/uploads\/2024\/03\/20160602T1118-ISRAEL-ARCHEOLOGY-549554-1.jpg","width":920,"height":526,"caption":"Arqueologia Volunteers with the Israel Antiquities Authority search for remains of the Dead Sea Scrolls at the Cave of the Skulls near Nahal Tzeelim, Israel, June 1. (CNS photo\/Ronen Zvulun, Reuters)"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.omnesmag.com\/actualidad\/quinto-evangelio-jesus-y-arqueologia\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Portada","item":"https:\/\/www.omnesmag.com\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"El \u201cquinto Evangelio\u201d: Jes\u00fas y la arqueolog\u00eda"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.omnesmag.com\/#website","url":"https:\/\/www.omnesmag.com\/","name":"Omnes","description":"Informacje o ko\u015bciele i spo\u0142ecze\u0144stwie","publisher":{"@id":"https:\/\/www.omnesmag.com\/#organization"},"alternateName":"Omnes","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.omnesmag.com\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/www.omnesmag.com\/#organization","name":"Omnes","url":"https:\/\/www.omnesmag.com\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/www.omnesmag.com\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/www.omnesmag.com\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/logo_omnes_negro.png","contentUrl":"https:\/\/www.omnesmag.com\/wp-content\/uploads\/2020\/12\/logo_omnes_negro.png","width":15524,"height":3000,"caption":"Omnes"},"image":{"@id":"https:\/\/www.omnesmag.com\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/www.omnesmag.com\/#\/schema\/person\/140e4977e303b34962108a5cf234e1d9","name":"Gerardo Ferrara","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/www.omnesmag.com\/wp-content\/uploads\/2024\/04\/GF-100x100.jpg","url":"https:\/\/www.omnesmag.com\/wp-content\/uploads\/2024\/04\/GF-100x100.jpg","contentUrl":"https:\/\/www.omnesmag.com\/wp-content\/uploads\/2024\/04\/GF-100x100.jpg","caption":"Gerardo Ferrara"},"url":"https:\/\/www.omnesmag.com\/pl\/author\/gerardo-ferrara\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.omnesmag.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/50304","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.omnesmag.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.omnesmag.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.omnesmag.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/2244"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.omnesmag.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=50304"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.omnesmag.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/50304\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":50307,"href":"https:\/\/www.omnesmag.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/50304\/revisions\/50307"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.omnesmag.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media\/38066"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.omnesmag.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=50304"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.omnesmag.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=50304"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.omnesmag.com\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=50304"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}