Jaka jest perspektywa moralności?

Rozmowy o moralności często prowadzą wielu ludzi z powrotem do sfery prywatnej, gdzie każdy może mieć własne zasady i standardy postępowania. Tam może swobodnie wybierać cele, które uważa za warte realizacji, i odpowiednie środki, którymi będzie kierować się w życiu, zgodnie z własnym osądem. Stąd łatwo odróżnić tę sferę prywatną od publicznej, gdzie moralność również istnieje, ale koncentruje się przede wszystkim na systemie zasad rządzących naszym współistnieniem. Zasady te nie zawsze są spisane, ale zgadzamy się ich przestrzegać. 

Łatwo zatem znaleźć się w sytuacji rozdarcia między zestawem zasad, których należy przestrzegać w sferze publicznej – takich jak kodeksy etyki zawodowej, prawa obywatelskie czy procedury gwarantujące sprawiedliwe i równe traktowanie – a osobistym sposobem zachowania “poza służbą”. Tylko w tym drugim przypadku mogę być naprawdę sobą, “odpuścić” zasady i kierować się własnymi kryteriami moralnego zachowania. To właśnie moglibyśmy nazwać subiektywną moralnością sfery prywatnej kontra obiektywna etyka sfery publicznej.

Etyka trzecioosobowa

Podobnie, niektórzy autorzy rozróżniają etykę trzecioosobową, która ma charakter bardziej “legalistyczny” i odnosi się do zachowań etycznych w oparciu o zewnętrzne, normatywne kryteria, oraz etykę pierwszoosobową, która odzwierciedla subiektywny pogląd każdej osoby na własne działania. Z perspektywy trzecioosobowej osądza się fakty i zdarzenia, a nawet można obiektywnie ocenić intencjonalność stojącą za danym zachowaniem. Jeśli postępowałem zgodnie z procedurą, postąpiłem prawidłowo; jeśli nie przestrzegałem prawa, postąpiłem nieprawidłowo. Z perspektywy pierwszoosobowej natomiast liczą się intencje i uczucia dobra lub zła, z którymi podjąłem działanie.

Nie istnieje jednak etyka faktów, która narzucałaby się sama z siebie. Fakty, jakkolwiek obiektywne by się nie wydawały, wymagają interpretacji; a interpretacji tej muszą dokonać podmioty zewnętrzne w stosunku do osób zaangażowanych w wydarzenia. Z drugiej strony, uczucia i intencje, jakkolwiek subiektywne by się nie wydawały, nie są jedynie wewnętrzne, lecz mają tendencję do komunikowania się. Radości, smutki czy gniew nie należą do sfery wyłącznie prywatnej czy subiektywnej. 

Etyka i moralność, rozumiane jako obiektywny i subiektywny biegun naszego zachowania, nie mogą być w pełni zrozumiane bez trzeciego bieguna: intersubiektywnego. Ten trzeci biegun jest niezbędny do zrozumienia właściwej perspektywy moralności. Perspektywa drugiej osoby jest niezbędna, co przejawia się w naszym podziwie dla zachowania niektórych osób, a nawet w tym, że proponujemy je jako wzorce postępowania moralnego.

Moralność uczymy się i praktykujemy, przede wszystkim w drugiej osobie, obserwując zachowanie innych i postępując w sposób, który może służyć im za wzór. Oczywiście nie oznacza to zaniedbywania zasad etycznych kultywowanych przez dobre uczynki tych, którzy byli przed nami, ani wewnętrznej autorefleksji, która działa jak kompas, przypominając mi, że być może nie zachowałem się tak dobrze, jak mogłem, gdy moim intencjom brakowało uczciwości, nawet jeśli moje zewnętrzne zachowanie było nienaganne.