Habermas: Zmiana strukturalna w sferze publicznej

Profesor Jürgen Habermas (1929), będący już u schyłku życia, stał się mistrzem całego pokolenia myślicieli, którzy zaangażowali się w wypracowanie globalnej etyki dla nowej cywilizacji, jaka wyłania się na początku nowego tysiąclecia i która bardzo potrzebuje równowagi wiary i rozumu oraz jedności nauk na podstawie wspólnej antropologii.

To, że poszukiwana wspólna etyka jest otwarta na transcendencję, jest oznaką wielkiego zdrowego rozsądku i otwartości umysłu, gdyż przez dwadzieścia wieków wielu mężczyzn i kobiet o wielkiej inteligencji żyło zgodnie ze swoją wiarą w boskie objawienie, które jest w harmonii z godnością osoby ludzkiej i dlatego godne uwagi. W istocie, transcendencja ludzkości, w filozofii granic, wzbogaca godność osoby ludzkiej, co jest transcendentalną kwestią dla budowania naszego wspólnego domu.

Po pierwsze, w badaniu, które obecnie prezentujemy na temat strukturalnej zmiany sfery publicznej, Habermas odwoła się do koncepcji “polityki deliberatywnej”, dzięki której demokratyczną debatę można odzyskać poprzez dążenie do dobra wspólnego, a nie tylko poprzez starcie z przeciwnikiem lub przekonywanie go, a nawet traktowanie drugiego człowieka jako przeciwnika, ale jako zainteresowanej strony dialogu.

Lepiej “sfera publiczna” niż “opinia publiczna”

Dla Habermasa ważne jest poszerzenie pojęcia “opinii publicznej”, które jest już nadużywane i nosi wyraźne ślady manipulacji, i zastąpienie go pojęciem “sfery publicznej”, w której wszyscy możemy czuć się komfortowo.

Naturalnie, Habermas rozpocznie swoje wystąpienie od przypomnienia, jak zmieniło się społeczeństwo od upadku muru berlińskiego, końca komunizmu i jednocześnie upadku państwa opiekuńczego. Zmierzamy teraz w kierunku nieokiełznanego indywidualizmu i nadmiernych obciążeń podatkowych nakładanych przez państwo w celu utrzymania rozrzutnych programów socjalnych, składek na ubezpieczenia społeczne i emerytur. Na koniec Habermas zwróci uwagę, że nadal żyjemy w kapitalistycznym społeczeństwie demokratycznym, podatnym jednak na ciągłe kryzysy finansowe.

Wzmacnianie koncepcji demokratycznych i prawnych

Następnie stwierdzi, że należy wzmocnić podstawy koncepcji demokratycznych i prawnych, na których opieramy konstrukcję państwa i struktury władzy: “Dzięki Deklaracji Praw Człowieka i Praw Podstawowych istota racjonalnej moralności przeniosła się do medium imperatywnego prawa konstytucyjnego, zbudowanego na prawach podmiotowych”.

W związku z tym wskaże on na kilka głębokich sprzeczności, których doświadczamy we współczesnym społeczeństwie: “Wraz z sekularyzacją władzy państwowej wyłoniła się próżnia legitymizacji. Ponieważ we współczesnych społeczeństwach legitymizująca siła wiary w boski wybór dynastii rządzących nie była już wystarczająca, system demokratyczny musiał legitymizować się od wewnątrz”.

Chrześcijański humanizm

Warto zauważyć, że humanizm chrześcijański miał potencjał, by wspomóc powojenne społeczeństwo w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, ponieważ był w stanie je legitymizować poprzez antropologię teologiczną. Człowiek “został stworzony na obraz i podobieństwo Boga”, a zatem w Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka z 1948 roku prawa człowieka zostały legitymizowane przez inne prawa człowieka; to znaczy, że są one samolegitymizujące, oparte na godności ludzkiej i powszechnym, racjonalnym konsensusie.

Wróćmy do Habermasa i przypomnijmy, że “ścisły związek między statusem społecznym a uczestnictwem w wyborach jest dobrze udokumentowany (…). Działa on tylko tak długo, jak długo demokratyczne wybory prowadzą do korekty poważnych i strukturalnie zakorzenionych nierówności społecznych”.

Habermas kończy swoją argumentację, pozostawiając sprawę w zawieszeniu: “na razie niewiele przemawia za pożądaną zmianą polityki zorientowaną na program socjologiczny, którego celem jest większa integracja europejskiego jądra”.

Znaczenie systemu medialnego

Natychmiast zajmie się poważnym problemem jedności interesów w życiu politycznym oraz rosnącym znaczeniem komunikacji i opinii publicznej w sferze publicznej.

Nic więc dziwnego, że zatrzymuje się na chwilę, by podkreślić, że “system medialny ma kluczowe znaczenie dla roli politycznej sfery publicznej jako generatora konkurujących opinii publicznych, zgodnych z wytycznymi polityki deliberatywnej”.

Rzeczywiście, znaczna część zmian strukturalnych, które zaszły na przykład we Wspólnocie Europejskiej, opiera się na mediach, organach doradczych i sposobach wyrażania różnorodnych postaw: “Od czasu pojawienia się społeczeństw medialnych nic istotnego nie zmieniło się w społecznych podstawach takiego rozdziału między sferą publiczną a prywatną sferą życia. (...) Co więcej, obserwuje się rosnącą tendencję do odchodzenia od tradycyjnego postrzegania politycznej sfery publicznej i samej polityki”.

Kilka wywiadów

Następnie redaktor tej książki zebrał kilka wywiadów z Habermasem, które mogą pomóc nam zrozumieć niektóre koncepcje, na które zwrócił uwagę w pierwszej części swojej pracy.

Na przykład w niektórych odpowiedziach powróci do niektórych poruszonych kwestii i nakreśli ważne kwestie, takie jak ta: “w sporach politycznych doskonalimy nasze przekonania i jesteśmy bliżej właściwego rozwiązania problemów”.

Uważamy, że ważne jest: “Większość decyzji politycznych opiera się na kompromisach. Ale współczesne demokracje łączą suwerenność ludu z rządami prawa”. Pod koniec Habermas wskazuje, jako warunek konstytutywny, na znaczenie “racjonalizacji władzy politycznej poprzez demokratyczną kontrolę i krytyczną debatę”.