Co wiesz o Iranie? 5 odpowiedzi na temat reżimu ajatollahów

Czy chciałbyś wziąć udział w quizie składającym się z pięciu pytań, czymś w rodzaju mini wersji ‘Pasapalabry’, na temat Islamskiej Republiki Iranu? Jeśli czytałeś… seria W książce Omnes, autorstwa pisarza i historyka Gerardo Ferrary, wydanej na początku 2024 roku, jest łatwiej.

Jeśli jeszcze tego nie zrobiłeś lub rozważasz, możesz również rozważyć najnowszy artykuł Javiera Gila, badacza z Instytutu Kultury i Społeczeństwa (ICS) i profesora stosunków międzynarodowych na Uniwersytecie Nawarry. Książka nosi tytuł ‘Cień ajatollaha’ i została wydana przez… Cytadela Książki. Ich znaczenie jest oczywiste. 

Prace Gerarda Ferrary, które są bardziej zwięzłe, i Javiera Gila uzupełniają się, choć ten drugi, oprócz wyraźnego nacisku na historię, porusza również kwestię geopolityczną na Bliskim Wschodzie, biorąc pod uwagę jego specjalizację w amerykańskiej polityce zagranicznej w tym regionie.

Ponieważ nie jest to typowa recenzja, zacznijmy. pytania i odpowiedzi, które zsyntetyzowaliśmy na podstawie analizy badacza ICS zawartej w jego książce o Iranie, przedstawionej w jego wystąpieniu na kampusie Uniwersytetu Nawarry w grudniu oraz w oddzielnych artykułach w styczniu w ‘El Mundo’ i na antenie stacji takich jak RNE.

1. Co dzieje się w Iranie? 

Trzy lata po ostatnim poważnym sprzeciwie społecznym wobec reżimu (2022), Irańczycy wyszli na ulice. Niezadowolenie gospodarcze podsyciło protesty, wzywające do obalenia Republiki Islamskiej.

Irański reżim, który zyskał ogromne poparcie społeczne, przetrwał w obliczu opozycji, która zdaje się reprezentować większość społeczeństwa. W ostatnich wyborach w 2024 roku frekwencja wyniosła zaledwie 39,91% w wyborach prezydenckich i 41% w wyborach parlamentarnych. 

2. Jak wyglądały dotychczasowe represje reżimu?

Według agencji praw człowieka, liczba ofiar śmiertelnych sięgnęła kilku tysięcy, tysiące zostało rannych, a tysiące zatrzymanych. Rząd Iranu zgłosił ponad 3000 ofiar śmiertelnych, a ONZ i jej agencje znacznie podniosły tę liczbę.

Ponadto reżim podjął nadzwyczajne środki, takie jak odcięcie dostępu do Internetu i linii telefonicznych, które zostały częściowo przywrócone.

3. Ile poważnych protestów miało miejsce od czasu rewolucji irańskiej w 1979 roku?

Podsumowując, były one następujące.

Pierwsze) Lato 1999 roku. Siły reżimu wkroczyły do kampusu Uniwersytetu Teherańskiego. Setki osób zostało rannych i aresztowanych.

Drugi) W 2009 roku nastąpił drugi okres poważnych niepokojów społecznych. Kandydaci opozycji w wyborach prezydenckich przewodzili protestom, które ostatecznie dały początek tzw. Ruchowi Zielonych. Walka między reformatorami a radykałami (Chameneim). 

Po trzecie) Zwolennicy radykalnej frakcji reżimu zorganizowali w grudniu 2017 r. masowy protest, którego celem było osłabienie reformatorskiego rządu.

Po czwarte) 2019. Zamieszki i strajki z powodu cięć w dopłatach do benzyny. Rozpoczęły się żądania zakończenia istnienia Republiki Islamskiej. Setki ofiar.

Piąty) 2021 r., wbrew zarządzaniu zasobami wodnymi kraju i ograniczeniom wody.

Szósty) 2022. Śmierć Masza Amini, Młoda kobieta została aresztowana za niewłaściwe noszenie zasłony. Wybuchły nowe zamieszki, o większej liczbie uczestników i intensywności niż te z 2019 roku. Katalizatorami były: narzucenie obowiązku noszenia zasłony i prawa kobiet. Setki osób zginęły, a tysiące zostały aresztowane.

Siódmy) 2025/2026. Niezadowolenie gospodarcze, nowe protesty, również przeciwko Republice Islamskiej. Represje zostały opisane w punkcie 2.

4. Jakie nowe wydarzenia miały miejsce?

a) Podczas tych protestów demonstranci mogli osiągnąć pewien konsensus wokół symbolicznej postaci, wygnanego następcy tronu Rezy Pahlawiego, chociaż wśród opozycji w irańskiej diasporze występują znaczące różnice. 

b) większa jedność wśród protestujących, nieograniczona wyłącznie sytuacją ekonomiczną czy prawami człowieka. Badacz uważa, że “konieczna jest ostrożność”, ponieważ w reżimie nie widać żadnych rozłamów.

c) Reżim ma obecnie wsparcie Rosji i Chin. 

5. Jaka jest ideologia irańskiego islamu szyickiego?

Sonia Sánchez, profesor stosunków międzynarodowych na Uniwersytecie Francisco de Vitoria, która uczestniczyła w prezentacji książki, określiła reżim irański mianem “ayatolakracji, tragedii, gdy władzę przejmują fanatycy”. 

Elias Cohen, również profesor tej samej dziedziny na Uniwersytecie Francisco de Vitoria, stwierdził, że «Iran pełni hegemoniczną rolę na Bliskim Wschodzie”, a wraz z przejęciem władzy przez duchowieństwo “religia szyicka pozostała w rękach państwa, które sprawuje nad wszystkim nadzór”.

Badacz i autor Javier Gil wyjaśnił genezę rewolucji islamskiej. Po omówieniu “46 lat zimnej wojny między Iranem a USA” odniósł się do ideologii, która stała u jej podstaw.

Ideologia rewolucyjna

Jego zdaniem jest to “upolitycznienie szyizmu”. Rewolucja islamska przekształciła tradycyjny kwietyzm szyizmu, czyli Islam szyicki (90 % z Iranu), w “religii protestu, która łączyła elementy zaczerpnięte z nacjonalizmu, marksizmu i populizmu, by posłużyć rewolucyjnej reinterpretacji islamu”. W Iranie, jak pisze autor (patrz s. 35 i następne), narodził się “zideologizowany i rewolucyjny islam”. 

Jednak obecność Iranu w kilku krajach Bliskiego Wschodu stała się nie do zniesienia obciążeniem dla finansów kraju, wciągając go w niekończące się wojny i narażając na sankcje gospodarcze (str. 268 i następne).

Co gorsza, 7 października 2023 roku Hamas przeprowadził niespodziewany atak na Izrael. Zginęło 1200 osób, a ponad 200 zostało wziętych do niewoli. Celem było udaremnienie rychłego porozumienia między Izraelem a Arabią Saudyjską. Iran zaprzeczył swojemu udziałowi, ale jego przywódcy wyrazili poparcie dla Hamasu. Reszta jest historią.