– Wiadomości OSV / Katarzyna Szalajko
Dwa dotychczas nieznane kazania św. Augustyna zostały odnalezione w XII-wiecznym rękopisie zachowanym w Polsce. Dają one badaczom wyjątkową możliwość zajrzenia do umysłu jednego z największych teologów chrześcijańskich ponad 1600 lat po jego wygłoszeniu.
Odkrycia dokonano w XII-wiecznym rękopisie przechowywanym w bibliotece diecezjalnej w Pelplinie, w północnej Polsce, po blisko dwuletnich badaniach prowadzonych przez ekspertów z Niemcy i Austrii. Kazania, które zostaną opublikowane w wydaniu krytycznym pod koniec 2026 roku, dotyczą spotkania Saula z medium z Endor w Księdze Samuela.
Rękopis od dawna znajdował się w zbiorach bibliotecznych, ale przed niedawną współpracą z badaczami z Niemiec i Austrii nikt nie zbadał go szczegółowo – wyjaśnia OSV News dyrektor Biblioteki Diecezjalnej w Pelplinie ks. Jan Walkusz.
“Dopiero najnowsze badania ekspertów z Bad Doberan, Würzburga i Wiednia wykazały, że w rękopisie znajdują się dwa nieznane dotąd kazania z Biskup Hippony”,” stwierdził ksiądz.
Jak rozpoczęły się rygorystyczne badania naukowe
Historia zaczęła się od rozmowy telefonicznej.
“W 2024 roku skontaktował się ze mną Paul Nebauer z Bad Doberan… który odnalazł średniowieczny rękopis z kazaniami przypisywanymi Augustynowi w bibliotece diecezjalnej w Pelplinie” – powiedział Christian Tornau, latynista i profesor Uniwersytetu Juliusza i Maksymiliana w Würzburgu, w wywiadzie dla OSV News.
“Poprosił mnie o pomoc w identyfikacji i tłumaczeniu tekstów” – dodał profesor.
Nebauer, członek Stowarzyszenia Klasztornego Bad Doberan, poświęcił lata na odnalezienie średniowiecznych rękopisów z dawnego opactwa cysterskiego, którego biblioteka została zniszczona podczas wojny trzydziestoletniej w XVII wieku.
Podczas wizyt badawczych w Pelplinie w latach 2024 i 2025 Nebauer zidentyfikował sześć rękopisów, których pochodzenie jednoznacznie wskazywało na Bad Doberan. Jeden tom natychmiast przykuł jego uwagę.
Uwagę badacza przykuły dwa słowa kluczowe
“Na początku krótki indeks zawierał niewiele informacji o treści” – powiedział Nebauer w wywiadzie dla OSV News. “Dopiero słowa kluczowe ‘Phytonissa’ i ‘Resuscitatio Samuelis’ zwróciły moją uwagę na biblijną historię o czarownicy (widzącej) z Endor”.
W Pierwszej Księdze Samuela, rozdziale 28, król Saul konsultuje się z medium, które przywołuje proroka Samuela przed ostateczną bitwą z Filistynami. Ten epizod od dawna stanowi wyzwanie dla chrześcijańskich interpretatorów, ponieważ wydaje się przedstawiać medium sprawujące władzę nad jednym z proroków Bożych.
Nebauer “wydawał się tekstowi bardzo nietypowy: słowa takie jak te ze św. Augustyna?” – wspominał. Uznając, że rękopis wymaga specjalistycznej analizy, skontaktował się z Tornauem. XII-wieczny rękopis został skopiowany w Bad Doberan, prawdopodobnie z zaginionego obecnie rękopisu z opactwa Amelungsborn.
Dwa nowe kazania, których nigdy wcześniej nie zidentyfikowano
Ojciec Walkusz wyjaśnił, że rękopis dotarł do Pelplina za pośrednictwem cystersów. Kiedy w XIII wieku mnisi z Bad Doberan założyli w Pelplinie opactwo filialne, “cystersi mieli zwyczaj zaopatrywać nową wspólnotę w niezbędne księgi liturgiczne i teologiczne” – powiedział w wywiadzie dla OSV News. “W ten sposób ten tom zawierający kazania św. Augustyna, wraz z innymi rękopisami z Bad Doberan, trafił do Pelplina”.
Spośród sześciu kazań zachowanych w rękopisie cztery były już znane ekspertom, natomiast dwa nigdy nie zostały zidentyfikowane.
“Oczywiście byliśmy zafascynowani pomysłem odnalezienia nowych kazań Augustyna” – powiedział Tornau w wywiadzie dla OSV News – “ale szybko nabraliśmy sceptycyzmu, ponieważ w niektórych fragmentach kazania wydawały się nie być autorstwa Augustyna”. Zespół, w którego skład weszli badacze Dorothea Weber i Clemens Weidmann z Corpus Scriptorum Ecclesiasticorum Latinorum (CSEL) w Wiedniu, spędził prawie dwa lata na transkrypcji i analizie tekstów, między innymi podczas letniej szkoły w 2025 roku z udziałem około 20 specjalistów.
“Ciągła praca filologiczna” przez prawie 2 lata
“Nasz ostateczny werdykt, że są one rzeczywiście autentyczne, jest wynikiem ciągłej pracy filologicznej trwającej prawie dwa lata” – stwierdził Tornau.
Eksperci oparli swoje wnioski na dowodach liturgicznych, językowych i teologicznych, które konsekwentnie wskazują na autorstwo św. Augustyna. Clemens Weidmann z CSEL, który również pracował nad tą edycją, zauważył, że przypisanie rękopisu św. Augustynowi było jedynie punktem wyjścia. “Jednak samo to nie wystarczy, aby udowodnić autorstwo Augustyna, ponieważ wiele nieautentycznych kazań jest błędnie przypisywanych jemu w rękopisach” – powiedział w wywiadzie dla OSV News.
“Skoro kaznodzieja jest w ten sposób nieodróżnialny od Augustyna, uważamy za metodycznie bezpieczne przyjęcie autorstwa Augustyna, zamiast wymyślania anonimowego ‘ucznia’ lub ‘naśladowcy’” – wyjaśnił Tornau w wywiadzie dla OSV News. “Żaden uczeń ani autor z późniejszych okresów nie byłby tak zaznajomiony ze stylem i myślą Augustyna, aby stworzyć ‘kazanie augustiańskie’, łącząc w sobie tak wiele cech stylistycznych obecnych w jego twórczości” – dodał Weidmann w wywiadzie dla OSV News.
Skarby kulturowe i religijne kolekcji pelplińskiej
Ksiądz Walkusz stwierdził, że odkrycie to podkreśla również znaczenie pelplińskiej kolekcji. “Odkrycie tych kazań dowodzi ponad wszelką wątpliwość, że pieczołowicie zachowane zbiory w Pelplinie zawierają ogromne skarby kulturowe i religijne, dostępne dla badaczy na całym świecie” – powiedział w wywiadzie dla OSV News.
“Nowe odkrycia dzieł z późnego antyku zawsze budzą sensację” – powiedziała Weber, emerytowana profesor i doświadczona badaczka św. Augustyna w CSEL, w wywiadzie dla OSV News. Podkreśliła, że nowo zidentyfikowane kazania oferują również niezwykle osobisty wgląd w życie św. Augustyna jako kaznodziei.
“To niezwykle fascynujące, jak Augustyn tłumaczył zgromadzeniu, dlaczego nie miał okazji przygotować fragmentu biblijnego, o którym miał wygłosić kazanie” – powiedział Weber w wywiadzie dla OSV News. “Początkowo próbował zyskać trochę czasu na uporządkowanie myśli, a jednak, pomimo improwizacji, osiągnął swój typowy dla siebie błyskotliwy styl i przejrzystą strukturę w swojej złożonej argumentacji” – dodał.
Kazania koncentrują się na jednym z najbardziej kontrowersyjnych epizodów Starego Testamentu. Według Tornaua, wczesnochrześcijańscy interpretatorzy zazwyczaj przedstawiali dwa wyjaśnienia spotkania Saula z Samuelem: albo Bóg pozwolił prorokowi pojawić się pomimo działań medium, albo Saul został zwiedziony przez złego ducha podszywającego się pod Samuela. Zamiast upierać się przy słuszności tylko jednej interpretacji, św. Augustyn skrupulatnie analizuje obie.
O czym mówi św. Augustyn w swoich kazaniach
“W nowych kazaniach Augustyn analizuje obie opcje, biorąc pod uwagę ich zalety i wady, i dochodzi do wniosku, że obie są akceptowalne, ponieważ żadna z nich nie sprzeciwia się wierze chrześcijańskiej” – wyjaśnił Tornau w wywiadzie dla OSV News.
“Ta otwartość na rozbieżne interpretacje Pisma Świętego jest charakterystyczna dla Augustyna w ogólności”.
Weber zauważył, że takie podejście wyróżnia św. Augustyna spośród wielu innych wczesnochrześcijańskich autorów.
“Celem Augustyna nie jest wskazanie jednej ‘poprawnej’ interpretacji, lecz zbadanie zakresu możliwych interpretacji, które mieszczą się w ramach doktryny Kościoła” – stwierdził. “Niewiele jest kazań Augustyna, które w tak systematyczny sposób podchodzą do problemu egzegetycznego, a tym samym wymagają od słuchaczy tak wysokiego poziomu zaangażowania intelektualnego”.
Święty Augustyn “rozwiązuje tę sprawę w bardzo elegancki sposób”
Nebauer uważa, że to właśnie ta otwartość sprawia, że nowo odkryte kazania są dziś aktualne. “Temat ‘czarownicy z Endor’ stanowi wyzwanie dla wiary w Boga” – powiedział w wywiadzie dla OSV News. “Jednak św. Augustyn rozwiązuje ten problem bardzo elegancko”.
“Prezentuje kilka możliwych interpretacji, powstrzymuje się od wydawania ostatecznych osądów i pozwala słuchaczom na wyciągnięcie własnych wniosków”. Badacze zwracają uwagę, że najbardziej zaskakujący wkład teologiczny pojawia się pod koniec nowo zidentyfikowanych tekstów. “Najbardziej niezwykłym elementem nowych kazań jest idea, że Saul, po usłyszeniu proroctwa Samuela, mógł pokutować i dostąpić odkupienia” – wyjaśnił Tornau w wywiadzie dla OSV News.
“To dowód niezależności osądu Augustyna i jego gotowości do uznania, że każdy, nawet ci, którzy wydają się najbardziej niegodziwi, może zostać zbawiony dzięki łasce Bożej” – powiedział Tornau w wywiadzie dla OSV News. “Łączy to intelektualną uczciwość z biskupią pokorą w niezwykły i głęboko augustiański sposób”.
Ten artykuł został pierwotnie opublikowany w OSV News. Za zgodą publikujemy go ponownie w Omnes. Oryginalny artykuł można przeczytać w języku angielskim. TUTAJ.





