Widzialne stworzenie. Grisaille z «Ogrodu ziemskich rozkoszy». Hieronim Bosch

W tym artykule najpierw przedstawiono techniczne wyjaśnienie Ogród ziemskich rozkoszy Jheronimusa van Akena, zgłębiając jego kompozycję, symbolikę i kontekst historyczny. Przeanalizujemy, jak malarz wykorzystał kolor, perspektywę i detal, aby stworzyć tak fascynujące i złożone dzieło. W drugiej części, obraz zostanie omówiony z perspektywy katechetycznej, z refleksją nad jego duchowym i teologicznym przesłaniem.   

KOMENTARZ ARTYSTYCZNY

Trzeciego dnia Bóg stworzył ląd, morza, rośliny i drzewa. Pierwszego i drugiego dnia stworzył już światło i niebiosa. 

Zamknięty tryptyk ukazuje wizję Boscha dotyczącą końca trzeciego dnia stworzenia: kryształowa kula unosząca się w ciemności; światło i ciemność nadają jej szarawy odcień, w którym widać rozsiane po krajobrazie drzewa i roślinność budzące się do życia. 

W lewym górnym rogu przedstawiony jest Bóg stwarzający świat. Na górze obu paneli znajdują się inskrypcje. “Ipse dixit et facta sunt” I "“”Ipse mandavit et creata sunt” wzięte z psalmów odnoszą się do Jego wszechmocy.

Korzystanie z grisaille

Używana skala szarości jest znana jako grisaille, gdzie obraz jest wykonany w całości w odcieniach szarości, modelowanych w celu stworzenia iluzji rzeźby, zwłaszcza reliefu. 

Technika ta była popularna w przypadku zewnętrznych skrzydeł poliptyków w Europie Północnej w XIV i XV wieku. Wielu włoskich i flamandzkich malarzy pragnęło wykazać wyższość malarstwa nad rzeźbą pod względem możliwości przedstawiania postaci trójwymiarowych, w czasach, gdy toczyła się debata o to, która z tych dwóch form sztuki powinna być uważana za bardziej realistyczną. 

Technika grisaille Pomogło to wykazać, że malarstwo potrafi oszukać oko, pozwalając mu dostrzec formę trójwymiarową, czego nie można powiedzieć o rzeźbie, która nie potrafi przedstawiać obrazów dwuwymiarowych. Jeśli pomyślimy o tym, jak te ołtarze wyglądały w kościele, w świetle świec, nietrudno sobie wyobrazić, że spełniły swoje zadanie.

Stworzenie świata trzeciego dnia, kiedy stworzone zostały jedynie światło i niebiosa, idealnie wpisuje się w zastosowaną technikę: zanim Bóg stworzył świat, nie było niczego, tylko ciemność. Bóg stworzył światło i ciemność pierwszego dnia; słońce i księżyc powstały dopiero czwartego dnia; do tego dnia kolory nie istniały. Otwarty tryptyk ukazuje całą gamę roślin i żywych stworzeń w żywych barwach. Ta wizja ziemskiego ogrodu rozkoszy stała się możliwa dopiero po czwartym dniu. Monochromatyczne przedstawienie stworzenia trzeciego dnia podkreśla ideę, że Bóg naprawdę stworzył coś pięknego i przyjemnego dla oka.

Pierwotne miejsce przeznaczenia dzieła

Bosch namalował ten tryptyk około 1490–1500 roku. Format ten był powszechny w Niderlandach w XIV i XV wieku. Tego typu ołtarze były zazwyczaj zamknięte, z wyjątkiem szczególnych okazji. Po otwarciu, ten konkretny ołtarz ukazywał jaskrawe wnętrze, stanowiące ostry kontrast z zewnętrznymi panelami. Niestety, zatraciliśmy poczucie zachwytu, jakie rytuał otwierania oferował pierwotnym widzom.

Nie zachowało się zbyt wiele informacji na temat dokładnej daty wykonania dzieła, ani na temat okoliczności, które doprowadziły do jego zamówienia, ani, co ciekawsze, na temat miejsca, dla którego obraz miał być pierwotnie namalowany. 

Trudno sobie wyobrazić, że ten tryptyk został zamówiony do wystawienia w kościele, pomimo religijnej ikonografii, ze względu na dużą liczbę nagich postaci wewnątrz. 

Tryptyk pierwotnie kojarzono z rodem Nassau: Antonio de Beatis, który towarzyszył kardynałowi Ludwikowi Aragońskiemu w jego podróży do Niderlandów, zobaczył go w 1517 roku w pałacu Nassau Coudenberga w Brukseli. Został on skonfiskowany Wilhelmowi Orańskiemu w 1568 roku przez Fernanda Álvareza de Toledo, księcia Alby, a następnie, pośmiertnie, zakupiony przez Filipa II w 1591 roku, który przekazał go do klasztoru San Lorenzo de El Escorial. W 1933 roku został na stałe przeniesiony do Muzeum Prado.

KOMENTARZ KATECHETYCZNY

Enigmatyczny grisaille Przesłanie zawarte na dwóch panelach zamykających tryptyk odsłania przesłanie o Stworzeniu, które możemy rozszyfrować, jeśli umieścimy je w kontekście teologii i duchowości czasów, w których zostało pomyślane. 

Bosch zawsze posługuje się elementami symbolicznymi, które napełniają jego obrazy tajemnicą, ale stają się niewyczerpanym źródłem znaczeń, gdy odkryjemy kryjące się za nimi klucze. 

Klucz do interpretacji tego obrazu leży w fragmencie z Summa Theologiae św. Tomasza z Akwinu, coś oczywistego dla tych, którzy oglądali obraz w XV wieku, którzy znali i studiowali to dzieło dogłębnie, lecz niedostępnego dla wielu współczesnych miłośników tego arcydzieła.

Rzeczywiście, we wstępie do pytania 65 Części Pierwszej tego dzieła, Święty Tomasz dzieli swój wykład na temat materialnego, czyli widzialnego, Stworzenia na trzy punkty. Najpierw mówi o akcie stworzenia, następnie o dziele pierwszych trzech dni Stworzenia ( opus distinctionis, lub separacji) i wreszcie pracy ostatnich trzech dni ( opus ozdobna, (lub ubrania). Podział ten znajduje swoją biblijną podstawę w Księdze Rodzaju 2:1: “Niebo i ziemia zostały ukończone wraz ze wszystkimi swoimi ozdobami”. Cóż, zamknięty tryptyk symbolicznie nawiązuje do dwóch pierwszych punktów. Po otwarciu tryptyku eksplozja kolorów i ruchu, którą postrzega widz, stanowi silną aluzję do trzeciego punktu, opus ozdobna w którym Bóg przyodziewa stworzony świat w życie zwierzęce i ludzkie.

Zobaczmy zatem, co chce nam to wyrazić grisaille o akcie twórczym, a następnie rozszyfrować jego przesłanie o pierwszej części Stworzenia. 

Artysta i jego słowo

Akt stworzenia objaśniają dwa wspomniane już fragmenty Pisma Świętego, których intensywna biel niczym światło mądrości rozświetla czarne tło, przywołując niedostępną tajemnicę otaczającą pochodzenie świata i życia. Słowo Boże oświetla tę tajemnicę, biel na czarnym tle, ponieważ to ono stworzyło świat. Fragment z Psalmu 39 ma zachęcać do medytacji. Zachęca nas do refleksji nad tym, jak Słowo Boże jest przyczyną wszystkiego, co istnieje, oraz nad ramą, która nadaje światu spójność i sens – idee, które w Nowym Testamencie odnoszą się do Jezusa Chrystusa, Słowa Bożego, jak na przykład w Ewangelii Jana 1,1-3 i Liście do Kolosan 1,15-17.

Z drugiej strony, cytat z Psalmu 138, psalmu, który w formie hymnu pochwalnego opisuje dzieło stworzenia Boga, budzi uznanie i wdzięczność. W istocie, akt stwórczy Boga w Jego Słowie, jak próbuje wyjaśnić Bosch, ma na celu wzbudzenie w istotach rozumnych słów medytacji i uwielbienia, ponieważ słowa tych istot są optymalną odpowiedzią na Słowo Stwórcy.

Przedstawienie Stwórcy w lewym górnym rogu zdaje się przywoływać podpis malarza na płótnie lub rzeźbiarza na jego rzeźbie. Choć ta wizja może wydawać się anachroniczna, skoro żyjemy w czasach, gdy artyści rzadko podpisywali swoje dzieła, to jednak sugestywne jest myślenie, że kosmos jest “podpisany” przez Stwórcę, nie przez przypadek czy konieczność, lecz przez wolną i pełną miłości decyzję boskiego Artysty, który, nawiasem mówiąc, podpisałby się w przeciwległym rogu obrazu, gdzie zazwyczaj czynią to artyści-ludzie.

W istocie transcendencja Boga, który znajduje się na antypodach miejsca, w którym znajdowałby się podpis ludzkiego artysty, jest również przywoływana przez pozycję Stwórcy w kompozycji. Bóg jest poza swoim dziełem, poza czasem i przestrzenią, niedostępny dla ludzkich sił i spowity tajemnicą ciemności, ponieważ, jak stwierdza również Summa, O Bogu możemy powiedzieć więcej o tym, czym On nie jest, niż o tym, czym jest. To wyrażenie, powszechne wśród niderlandzkich mistyków współczesnych Boschowi, przypomina nam, że stworzenia odzwierciedlają Stwórcę, ale zawsze w sposób ograniczony i niedoskonały, ponieważ nie są w stanie adekwatnie ukazać nieskończonego i transcendentnego bytu boskiego.

Trzydniowy spektakl

Jeśli chodzi o owoc twórczego aktu Boga, to grisaille Już reprezentuje swoją pierwszą połowę, opus distinctionis, Jak mówi nam Księga Rodzaju 1, właśnie tego dokonuje Bóg w ciągu pierwszych trzech dni. W tych dniach Słowo Boże oddziela przeciwieństwa, aby przygotować odpowiednie środowisko dla zwierząt i ludzi. Pierwszego dnia ciemność zostaje oddzielona od światła. W ten sposób, jak widać na obrazie, kula zarysowana na tle ciemności lśni światłem, które jest pierwszym dziełem Boga. Drugiego dnia Słowo Boże oddziela wody górne (te ponad niebem, w starożytnej kosmologii) od wód dolnych (tych, które płyną po powierzchni planety). 

Jako granicę między nimi Bóg rysuje firmament, który Bosch wspaniale przedstawia jako kryształową kulę.

Trzeciego dnia niższe wody oddzielają się od suchego lądu, tak że cały ląd tworzy jeden kontynent, otoczony pierwotnym morzem. Stwórca powierza Ziemi rolę matki, ponieważ z niej rodzą się różne gatunki roślin, które dopełniają przygotowania do etapu, na którym narodzi się życie zwierzęce (ryc. opus ozdobna, (od czwartego do szóstego dnia). Pomysłowość Boscha jest tu w pełni widoczna w uderzającym przedstawieniu chimerycznych form roślinnych, które sugerują nieskończoną pomysłowość Stwórcy.

Wszystko to przedstawia tajemniczy, nowo stworzony świat, pełen niewinności, promieniujący czystością i z godnym podziwu porządkiem, stworzonym przez Słowo Boże. Ten świat zostanie ofiarowany ludzkości jako wspólny dom dla wszystkich istot żywych, aby ludzkość, w harmonii ze swoim Stwórcą, mogła się nim opiekować i z niego korzystać. Będziemy musieli poczekać na otwarcie paneli. grisaille aby zobaczyć jak będzie się rozwijać ta historia Stworzenia i jakimi słowami ludzkość odpowie na Słowo Stworzenia.