Znaleziska archeologiczne w Ziemi Świętej w drugiej połowie 2025 r.

Odkrycia archeologiczne w Ziemi Świętej nadal rzucają światło na historyczny kontekst Pisma Świętego, dostarczając nie tylko dowodów materialnych, ale także okazji do głębszej refleksji teologicznej.

W oparciu o ustalenia z pierwszej połowy 2025 r. —które omówiliśmy w pierwszej części tego artykułu—, druga połowa roku przyniosła nowe skarby nawiązujące do Starego i Nowego Testamentu. Od budowli hydrotechnicznych z czasów monarchii Dawida po inskrypcje przywołujące żydowskie zmagania z II wieku n.e., odkrycia te potwierdzają trwałą obecność tradycji biblijnej w krajobrazie Izraela i Jordanii. Poniżej przedstawiamy trzy najważniejsze odkrycia dokonane w okresie od lipca do listopada 2025 roku.

Monumentalna tama w Jerozolimie: królewska inżynieria w czasach biblijnych królów

W sierpniu 2025 roku zespół Izraelskiego Urzędu ds. Starożytności (IAA), pod przewodnictwem archeologów z Uniwersytetu Hebrajskiego, ogłosił odkrycie monumentalnej tamy w sercu Jerozolimy, datowanej na VIII wiek p.n.e., za panowania królów Joasza i Amazjasza (IX-VIII wiek p.n.e.).

Ta imponująca budowla, o długości ponad 100 metrów i wysokości do 6 metrów, była częścią starożytnego systemu wodnego miasta, ściśle powiązanego z Sadzawką Siloe. Wykopana na terenie Miasta Dawida grobla została zbudowana z masywnych bloków kamiennych i służyła do odprowadzania wody ze źródła Gichon, chroniąc stolicę przed powodzią i zapewniając jej zaopatrzenie w czasie oblężenia.

Odkrycie, ujawnione dzięki systematycznym wykopaliskom i datowaniu radiowęglowemu, pokrywa się z biblijnymi opisami inżynierii wodnej Ezechiasza (2 Krl 20,20), który przygotował Jerozolimę na zagrożenie asyryjskie, choć ta tama jest starsza i wskazuje na tradycję królewskiego planowania urbanistycznego sięgającą czasów wcześniejszych monarchów. Jak wyjaśnia główny archeolog Ronny Reich:, «Praca ta jest dowodem zaawansowanej adaptacji do zmian klimatycznych i potrzeb obronnych, odzwierciedlając dobrobyt Królestwa Judy».».

To odkrycie wzbogaca naszą wiedzę o monarchicznej Jerozolimie, kluczowym okresie dla wiary izraelskiej. Dla biblistów nawiązuje ono bezpośrednio do fragmentów takich jak Izajasz 2:9-11, gdzie Remont muru stawu Starego Miasta. Symbolicznie przywołuje żywą wodę, o której mówił prorok, motyw ten powraca w Ewangelii Jana (4,14) i w tradycji chrześcijańskiej jako źródło łaski.

Bizantyjski złoty skarb w Hippos: Bogactwa chrześcijańskiego Dekapolu

Lipiec i wrzesień 2025 roku przyniosły podwójne ogłoszenie z wykopalisk w Hippos-Sussita, starożytnym mieście Dekapol, położonym na Wzgórzach Golan, nad Jeziorem Galilejskim. Po pierwsze, w lipcu odkryto rzymską złotą biżuterię (I-III wiek n.e.), w tym wykwintny pierścień i kolczyki zdobione motywami hellenistycznymi, świadczące o bogactwie miasta, które według tradycji odwiedził Jezus podczas swojej posługi w regionie Gadara (Mt 8,28-34).

Później, we wrześniu-październiku, zespół z Uniwersytetu w Hajfie odkrył ukryty bizantyjski skarb: 97 złotych monet (solidus), biżuterię z inkrustowanymi krzyżami i medalion z wizerunkiem miejscowego biskupa, ukrytą około 613 r. n.e. podczas inwazji Persów Sasanidów.

Te artefakty, zachowane w ceramicznym naczyniu pod posadzką chrześcijańskiej bazyliki, obejmują przedmioty mające nawet 1500 lat, wyceniane dziś na setki tysięcy dolarów. Kierownik wykopalisk Michael Eisenberg opisuje je jako «Wgląd w ostatnie dni zamożnego miasta chrześcijańskiego, w którym złoto było nie tylko bogactwem, ale także ofiarą eucharystyczną». Związek z Nowym Testamentem jest oczywisty: Hippos był częścią pogańskiego Dekapolu, kulturowej mozaiki, w której Jezus czynił cuda i nauczał, ilustrując swoją powszechną misję (Mk 5, 1-20).

Ten skarb nie tylko ilustruje przejście od pogaństwa do chrześcijaństwa w Galilei, ale także przedstawia kontekst posługi Jezusa w zhellenizowanym i bogatym środowisku. Przypomina również przypowieść o talentach (Mt 25,14-30). 

Aramejski napis w jaskini Ein Gedi: Lament z czasów powstania Bar Kochby

W sierpniu 2025 roku archeolodzy z Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie, we współpracy z Międzynarodowym Instytutem Archeologii, ogłosili odkrycie czterowierszowej inskrypcji aramejskiej w jaskini na Pustyni Judzkiej, niedaleko En Gedi, nad Morzem Martwym. Paleograficznie datowany na lata 132-135 n.e., podczas powstania Bar Kochby przeciwko Rzymowi, tekst rozpoczyna się słowami «Abba z Naburyi zginął», co stanowi osobisty lament prawdopodobnie napisany przez żydowskich rebeliantów ukrywających się w jaskini. Wyryty na stalaktycie, ma wymiary zaledwie 8 x 3,5 cm i został znaleziony wraz z rzymskimi mieczami i monetą z czasów powstania, zachowaną dzięki suchemu klimatowi.

To odkrycie, unikatowe ze względu na sposób zachowania i kontekst, oferuje emocjonalny wgląd w żydowski opór po zniesieniu Świątyni, okres męczeństwa, który wpłynął na kształtowanie się judaizmu rabinicznego i pośrednio wczesnego chrześcijaństwa. Jak zauważa epigrafik Oren Tal:«Jest to ludzki krzyk pośród rozpaczy, podobny do psalmów lamentacyjnych.». Choć nie cytuje bezpośrednio Biblii, przywołuje wygnanie i mesjańską nadzieję w tekstach takich jak Księga Daniela 12 czy Zwoje znad Morza Martwego, znalezione w pobliskich jaskiniach. Męka Pańska również rezonuje jako wzór odkupieńczego cierpienia (Hbr 12,2). 

Inne ustalenia biblijne

Prasa do wina w Tel Megiddo (Izrael)W listopadzie 2025 roku, w pobliżu kultowego Tel Megiddo – proroczego Armagedonu z Objawienia 16:16 – odkryto 5000-letnią (z epoki miedzi) tłocznię do winogron, najstarszy dowód produkcji wina w Izraelu. Ten kananejski artefakt, wraz z misami rytualnymi, ilustruje rolnicze korzenie regionu i przywołuje wino jako symbol eucharystyczny w Nowym Testamencie.

Gospodarstwo samarytańskie w Samarii (Izrael)We wrześniu 2025 roku odkryto 1600-letnią willę związaną z Samarytanami, z mozaikami i amforami nawiązującymi do ich religijnego synkretyzmu (J 4,1-42). Ukazuje ona współistnienie Żydów i Samarytan w epoce bizantyjskiej.

Wystawy i studiaWe wrześniu Muzeum Biblii wystawiło Stelę z Tel Dan, najwcześniejszą pozabiblijną wzmiankę o królu Dawidzie (2 Samuela 5), która przyciągnęła tysiące zwiedzających. Co więcej, postęp w dziedzinie sztucznej inteligencji pozwolił na udoskonalenie datowania Zwojów znad Morza Martwego, wzmacniając ich związek z kanonem hebrajskim.

Łącznie, te odkrycia z drugiej połowy 2025 roku – wał morski w Jerozolimie, skarb z Hippos i inskrypcja z Ein Gedi – pogłębiają dialog między archeologią a Biblią, rzucając światło nie tylko na wydarzenia historyczne, ale także na takie tematy jak opatrzność, odporność i odkupienie. Część pierwsza, Ziemia Święta Mówi dalej: żywe świadectwo, które zachęca wierzących i naukowców do ponownego odkrycia Pisma Świętego na rodzinnej ziemi.