Jednostka jest wolna, wszechświat nie

O wszystkim, co istnieje, moglibyśmy powiedzieć – nieco radykalnie, ale prawdziwie – że istnieją dwa rodzaje bytów: osoby i wszystko, co nie jest osobą, co nazwałbym wszechświatem. Istnieją trzy sposoby bycia osobą: boski, anielski i ludzki. I jest oczywiste, że wszechświat nie jest osobą, niezależnie od tego, jak bardzo zamieszkuje go osoba ludzka, osoby anielskie działają we wszechświecie, a osoba boska tworzy i troszczy się o wszechświat. A tym, co odróżnia osobę od wszechświata, jest wolność. Osoba jest wolna; wszechświat nie. A ta różnica jest tak ogromna, że tych sposobów bycia nie da się utożsamić. Sposób bycia wszechświata jest znacznie gorszy od sposobu bycia osoby. Co więcej, jednym z najczęstszych błędów, jakie zaczynamy dziś popełniać, jest traktowanie świata lepiej (lub tak samo) niż ludzi, a jest to błąd, ponieważ istota osobowa jest o wiele cenniejsza niż wszechświat, niezależnie od tego, jak źle zachowują się ludzie.

Wszechświat istnieje; ma swoje wewnętrzne, niezmienne zasady; sposób operandów, Jego sposób istnienia, tak cudowny, a jednak tak ograniczony. Ze świata uczymy się tego, co wiemy, ze świata podziwiamy jego piękno, w świecie, w którym żyjemy, w świecie, w którym istniejemy, w nim rośniemy i rozwijamy się jako ludzie. Kultura, prawdziwa kultura, to czynienie świata bardziej zdatnym do zamieszkania, bardziej ludzkim, piękniejszym. Oznacza to, że kultura polega na doskonaleniu tego, co zostało nam dane: świata. I przeciwnie, pogarszanie go, niszczenie go, nie jest kulturą, jest antykulturą. Kult, troska, ulepszanie świata są cechami kultury. Istnieje również kult Boga, który właściwie byłby religią, która jest sposobem relacji ze stwórcą. Ale świat nie kocha, nie jest wolny, istnieje, ale nie współistnieje, jest wszechświatem, nie rozumie… to znaczy, nie jest osobą.

Rozróżnienie między wszechświatem a osobą jest kluczowe dla zrozumienia nas samych. Co to znaczy być osobą? Bycie osobą oznacza nie tylko bycie stworzeniem, bo wszechświat również został stworzony, ale także bycie dzieckiem. A bycie dzieckiem to nie tylko urodzenie się; królestwo zwierząt również się rodzi (narodziny pochodzą z… nascor, (stąd słowo natura). Człowiek rodzi się z poczuciem potrzeby, z byciem zależnym. Świat, wszechświat, rodzi się już praktycznie niezależny. Być osobą oznacza urodzić się w stanie zależności, potrzebującym; współ-Być, współ-istnieje…nie ma go uni-wers, osoba jest współ z współ-istnieć. Podczas gdy wszechświat istnieje, ludzie współistnieją, a ich stan współ Jest to radykalne, ponieważ człowiek sam nie jest w stanie tego zrobić.

Nowoczesne i postmodernistyczne pretensje odrzucają tę zależność. Dlatego tak wiele mówi się o autonomii i wolności, która nie jest wolnością dziecka, lecz wolnością boga… W swej istocie nowoczesne pretensje polegają na tym, że człowiek nie jest dzieckiem, lecz bogiem… A ponieważ postrzega siebie jako boga, nie musi przed nikim odpowiadać, i na tym właśnie polega ich koncepcja wolności. To pretensja do braku pochodzenia, do bycia stwórcą, do manipulowania naturą według własnej woli, do nie ulepszania świata, lecz do kontrolowania go i dominowania nad nim (władza). I tak rodzą się ideologie. Na przykład ideologia gender nie akceptuje praw natury. A jeśli ich nie akceptuje, to nie może ich ulepszyć. A jeśli ich nie ulepszy, to nie możemy już mówić o kulturze. Ta ideologia jest antykulturowa, ponieważ nie ulepsza natury, lecz zmienia ją według własnej woli. To “konstrukt społeczny”, mówią, definiując siebie. Decydują, kim chcą być, jakby mogli… ale to należy do stwórcy, a nie do istot. Zrezygnowali z natury i teraz wszystko jest kulturą. Ale ta kultura, która manipuluje i kontroluje, ale nie ulepsza, jest w swej istocie antykulturą.

Jako wielbiciel filozofii Leonarda Polo uważam, że ani nowoczesność, ani postmodernizm nie mają osiągnięty do osoby. Pozostali na poziomie jaźni. Nie dostrzegli osoby jako intelektu, ofiarnej miłości, wolności i współistnienia, ale raczej jako rozum, wolę i uczucia. Jaźń jest ważna, świat zdolności i możliwości jest ważny, ale nie dotarli do aktu: miłości, intelektu, wolności, współistnienia, czyli właśnie tego, aktualizacja te zdolności jaźni. Jaźń, taka jak Freuda, gdzie kluczem do jego filozofii jest ego, Jaźń taka jak Nietzscheański Übermensch, będąca czystą wolą mocy – to znaczy zdolnością, potencjałem, ale nie rzeczywistością – jaźń taka jak Sartre’a, gdzie jaźń nie znajduje się w świadomości, lecz poza nią, w świecie – taka jaźń jest zubożona, bardzo zubożona. I stworzyli filozofię ludzkości, w której zamiast rosnąć, skurczyła się: jaźń, która może, ale nie wie, co może, z pretensją, że chce wszystkiego, nie wiedząc, czym to wszystko jest. Biedna jaźń, która pragnie być Bogiem, potencjałem, nie znając aktu osobowego bytu, który sprawia, że człowiek rośnie. 

Te filozofie nie przenikają, nie przekraczają jaźni, jakkolwiek by się starały – nie zapominajmy o dziele Sartre’a Przekroczenie Ego-, Tym filozofiom brakuje nadziei na stanie się osobą. Osoba to dar stworzony, który akceptuje swoją kondycję stworzenia, swoją zależność. Akceptacja jest niczym innym jak dawaniem. Akceptacja siebie jest wyzwaniem i warunkiem rozwoju jako osoby. A dawanie jest właśnie tym, co ludzkość może wnieść. W obu przypadkach osoba jest nowy, Nowość, być może jedyna nowość na świecie: każda osoba. I jest to prawdą o tyle, o ile każda osoba akceptuje i jest akceptowana przez Stwórcę i przez siebie, i o ile daje, a jej wkładem jest działanie – sama istota etyki. Zatem działanie podąża za bytem, etyka podąża za osobą, jaźń podąża za bytem osobowym, ale jaźń, która podąża tylko za sobą, jest tragedią. Odkrycie osoby, aktu osobowego bytu, jest sposobem na odkrycie klucza do ludzkiej nadziei.