Nauki ostatnich papieży, zwłaszcza św. Pawła VI, św. Jana Pawła II i Franciszka, a także Ojców Kościoła, takich jak św. Augustyn i Akwinata, zawarte są w encyklice, która cytuje również Guardiniego, dokumenty magisterialne, a nawet “Władcę Pierścieni”.
Wspaniała ludzkość Jest on prezentowany jako encyklika podejmująca wyzwania stojące przed społeczeństwem w epoce sztucznej inteligencji, a nie jako encyklika o sztucznej inteligencji, epoce określanej przez niektórych mianem czwartej rewolucji przemysłowej. W istocie, odniesienia do „Rerum Novarum”, encykliki Leona XIII, od którego papież Prevost wziął swoje imię, są w tym dokumencie stale obecne.
Jeśli Rerum Novarum oznacza początek tego, co znamy jako systematyzację społecznej nauki Kościoła, to przemiany społeczno-pracownicze, relacyjne i kulturowe, których doświadcza ludzkość, zwłaszcza wraz z pojawieniem się i upowszechnieniem sztucznej inteligencji, stanowią klucz do zrozumienia pierwszej encykliki Leona XIV, która zaczyna się od stwierdzenia, że: “potęga i wszechobecność powstających technologii przeplatają się z tkanką codziennego życia, kształtują procesy decyzyjne i głęboko oddziałują na zbiorową wyobraźnię”.”
Papież rozpoczyna swoją pierwszą encyklikę krótkim podsumowaniem wszystkich aspektów, które rozwinie w tym dokumencie: historia rozwoju społecznej nauki Kościoła, praca nauczycielska w towarzyszeniu i kierowaniu ludźmi w różnych sytuacjach życiowych, profetyczne potępienie niebezpieczeństw “postępu bez Boga” oraz wezwanie do “budowania miasta skupionego na dobru wspólnym”, które “wymaga przede wszystkim budowania na skale relacji z Bogiem (...), akceptowania ograniczeń i kruchości ludzkości bez uważania ich za błąd, który należy naprawić (...) oraz budowania świata, w którym wszyscy mogą ‘rozkwitać’.
Rola Społecznej Nauki Kościoła
“Sztuczną inteligencję należy rozumieć nie jako dodatek tematyczny ani jako sytuację kryzysową, którą trzeba zarządzać, ale jako przemianę, która kwestionuje kategorie nauki społecznej od wewnątrz i wymaga jej większego rozwoju, w wierności Ewangelii” – podkreśla Papież w pierwszym rozdziale encykliki, w którym przedstawia drogę Kościoła w rozwoju nauki społecznej.
Papież przypomina tutaj, słowami papieża Franciszka, że “w wielu konkretnych kwestiach Kościół nie zamierza wypowiadać się «ostatecznie», ale uznaje, że ważne jest zwracanie uwagi na badania naukowe i wspieranie poważnego i uczciwego dialogu między naukowcami, akceptując różnorodność opinii”.
Robert Prevost jasno określa istotę Nauki Społecznej, “że nie ma ona na celu zastąpienia odpowiedzialności polityków i instytucji, ale raczej służy jako wsparcie dla wspólnego rozeznania, pomagając w rozpoznawaniu i promowaniu tego, co przyczynia się do godności osób, żywotności wspólnot i dobra ogółu”.
Na pierwszych stronach tej encykliki Leon XIV dokonuje szerokiego i głębokiego przeglądu kluczowych dokumentów Magisterium Kościoła na temat Doktryny Społecznej Kościoła, poczynając od Rerum novarum, po dokumenty takie jak Quadragesimo anno Piusa XI, opublikowane w 1931 r., orędzia radiowe Piusa XII, Mater et Magistra i Pacen in terris Jana XXIII; ważna konstytucja apostolska Gaudium et spes, a następnie, po Soborze Watykańskim II, Populorum Progressio Pawła VI, który jest także autorem Octogesima adveniens, napisanej z okazji 80. rocznicy Rerum novarum, a bliżej czasów obecnych, encykliki Laborem exercens, napisanej dziewięćdziesiąt lat po opublikowaniu Rerum novarum przez św. Jana Pawła II, Sollicitudo Rei socialis i Centessimus rok. O Benedykcie XVI Papież przypomina kluczowe zastosowanie polityczne i społeczne w swoim Caritas in veritate i wreszcie w Evangelii Gaudium, Laudato Si’, Fratelli tutti i Dilexit te papieża Franciszka.
Wszystko to, zdaniem Papieża, stanowi jasną i harmonijną pedagogię: “Każdy, podejmując wyzwania swoich czasów i interpretując historyczne zmiany w świetle Ewangelii, uwypuklił różne aspekty niepowtarzalnego dziedzictwa: godność osoby, wartość pracy, powszechne przeznaczenie dóbr, solidarność i pomocniczość, troskę o stworzenie, centralne miejsce pokoju i braterstwa. Rezultatem jest harmonijny, choć nie zawsze liniowy, rozwój, naznaczony różnymi akcentami, stopniowym pogłębianiem, a niekiedy zmianami perspektywy, które nie zrywają z tym, co było, lecz pozwalają, by jego implikacje dojrzewały”.
Godność ludzka
W drugim rozdziale Papież skupia się na fundamentach Społecznej Nauki Kościoła, przypominając, że “Społeczna Nauka Kościoła prowadzi nas do samego serca naszej wiary: tajemnicy Boga żywego, objawionego w Jezusie Chrystusie jako komunia osób”.
W tym sensie podkreśla, że godność człowieka “nie zależy od posiadanych przez niego zdolności, bogactwa ani roli, jaką odgrywa, ani od dobrych lub złych decyzji, jakie podejmuje, ale jest darem, który ją poprzedza i ją przewyższa, danym przez Boga”, potępiając ideologie, które traktują ludzi jedynie jako środki do osiągnięcia rezultatów.
Papież ostrzega przed niebezpieczeństwem, że ochrona praw człowieka pozostanie jedynie formalną deklaracją, a co więcej, jej uniwersalny fundament zostanie podważony, jeśli nie będzie oparty na solidnych zasadach. W tym miejscu Papież w szczególny sposób potępia sytuację wielu kobiet na całym świecie, przypominając, że “kobiety, które doświadczają wykluczenia, złego traktowania i przemocy, są podwójnie biedne, ponieważ często mają mniej możliwości obrony swoich praw” (…). “Dopóki ta dysproporcja będzie istnieć” – podkreśla Papież Prevost – “nie możemy powiedzieć, że społeczeństwo prawdziwie i głęboko uznaje, że kobiety mają taką samą godność jak mężczyźni”.
W tym rozdziale Papież zgłębia implikacje dążenia do dobra wspólnego w sferze politycznej, przypominając, że “kiedy polityka porzuca długofalową wizję i sprowadza się do krótkoterminowych kalkulacji lub jałowych polaryzacji, dyskursy o dobru wspólnym tracą wiarygodność, a jednocześnie narastają nierówności i podziały społeczne”. Papież zachęca nas do “rozważenia skuteczniejszych form współpracy i instytucji międzynarodowych, zdolnych chronić globalne dobro wspólne, nie negując jednocześnie uzasadnionej różnorodności narodów i państw”.
W tym duchu aktualizuje ona wezwanie wygłoszone dziesiątki lat temu przez Kościół, aby podkreślić, że “tam, gdzie bogactwo narodów w coraz większym stopniu zależy od wiedzy i technologii, gdy dobra te są skoncentrowane w rękach nielicznych, bez odpowiednich form wymiany i dostępu, powstaje nowa nierównowaga, która zaprzecza powszechnemu przeznaczeniu dóbr i pogłębia przepaść między włączonymi a wykluczonymi, między tymi, którzy mogą uczestniczyć w rewolucji cyfrowej, a tymi, którzy pozostają na marginesie”.
Papież koncentruje się szczególnie na zasadzie solidarności, wyjaśniając, że braterstwo jest “formą społeczną i polityczną, która musi być ucieleśniona we wspólnych decyzjach i ścieżkach. Solidarność jest zatem konkretnym uznaniem, że los każdego człowieka jest związany z losem wszystkich; zaiste, «nikt nie zbawia się sam»” i podkreślając, że “solidarność jest jednocześnie zasadą i cnotą. Jako zasada wyraża obiektywny porządek relacji między osobami, grupami i narodami oraz nawiązuje do świadomości współzależności, zgodnie z którą dobro każdego przenika dobro innych. Jako cnota wymaga natomiast «mocnej i wytrwałej determinacji»102 do pracy na rzecz dobra wspólnego”.
“Sprawiedliwość społeczna musi stawić czoła technologiom cyfrowym”
W tym rozdziale przywołuje nauki św. Jana Pawła II i jego bezpośredniego poprzednika, wyjaśniając koncepcję sprawiedliwości społecznej: “Najnowsze Magisterium podkreśla fakt, że sprawiedliwość społeczna wymaga perspektywy, która zaczyna się od najmniejszych spośród nas. Święty Jan Paweł II mówił o preferencyjnej opcji na rzecz ubogich, która musi kierować decyzjami osobistymi i społecznymi, podczas gdy papież Franciszek potępiał «kulturę odrzucenia“ (…). Idea ”sprawiedliwości społecznej“ pomaga nam dostrzec, że niesprawiedliwości wynikają nie tylko z błędnych decyzji podejmowanych przez jednostki, ale także ze struktur, mechanizmów oraz systemów ekonomicznych i kulturowych, które niemal automatycznie wytwarzają nierówności. Święty Jan Paweł II mówił w tym sensie o strukturach grzechu, które sprzeciwiają się woli Bożej i wymagają wysiłku osobistego i społecznego nawrócenia”.
Dla papieża Leona XIV “w dzisiejszych czasach sprawiedliwość społeczna musi również stawić czoła środowisku stworzonemu przez technologie cyfrowe. Rozprzestrzenianie się globalnych sieci, platform i systemów sztucznej inteligencji zmienia sposób, w jaki pozyskujemy informacje, komunikujemy się i korzystamy z usług. (…) Sprawiedliwy porządek społeczny w erze cyfrowej to taki, który gwarantuje każdemu równy dostęp do szans, chroni najmniejszych i najsłabszych, sprzeciwia się nienawiści i dezinformacji oraz poddaje wykorzystywanie danych i technologii kontroli publicznej, tak aby kryterium stanowił nie tylko zysk, ale także godność każdego człowieka i dobro wszystkich narodów”.
Przyjmowanie migrantów
Aktualizacja koncepcji sprawiedliwości społecznej, która oczywiście odnosi się bezpośrednio do migrantów, których prawo do nadziei musi być chronione, poprzez zagwarantowanie im bezpiecznych i legalnych dróg, godnych warunków przyjmowania oraz autentycznych procesów integracyjnych. Co więcej, kluczowe jest promowanie ich prawa do pozostania na ich ojczyźnie w pokoju i bezpieczeństwie, a także zajęcie się podstawowymi przyczynami, które wymuszają migrację, w tym tymi związanymi z niesprawiedliwością ekonomiczną i kryzysem klimatycznym.
Prawdziwy rozwój społeczny
W tym rozdziale Leon XIV omawia koncepcję integralnego rozwoju człowieka. Wyjaśnia, że “rozwój, który zwiększa konsumpcję jednych kosztem innych lub który spycha całe regiony do roli podrzędnej, uniemożliwiając im realizację własnego potencjału, nie jest humanitarny”. Wręcz przeciwnie, Papież stwierdza: “Jakość rozwoju mierzy się bowiem jego zdolnością do zachowania, bez rozdzielania, sprawiedliwości wobec osób i troski o nasz wspólny dom, sprzyjając godnym warunkom życia, dostępowi do niezbędnych dóbr i sprawiedliwym relacjom społecznym”.
W tym kontekście stanowczo stwierdza: “Innowacje technologiczne – w tym sztuczna inteligencja – nie są neutralne; mogą zwiększać uczestnictwo i sprawiedliwość, ale mogą też pogłębiać nierówności, kontrolę i wykluczenie. Dlatego należy je analizować, stawiając sobie kluczowe pytanie: czy rzeczywiście przyczyniają się do rozwoju jednostek i społeczności w duchu człowieczeństwa i braterstwa, z poszanowaniem naszego wspólnego domu i przyszłych pokoleń?”.
Władza zorientowana na służbę, także w Kościele
Papież w swojej pierwszej encyklice nie chciał uchylać się od odpowiedzialności, a co za tym idzie, od konieczności, aby Kościół zbadał sam siebie i poprosił o przebaczenie za błędy popełnione na przestrzeni dziejów.
W tym miejscu Papież broni również władzy, która ma służyć wspólnocie: diakonat“Należy promować regularne formy oceny wykonywania obowiązków ministerialnych, które nie będą osądem ludzi, ale narzędziami szkolenia i korekty zorientowanymi na misję”.
Zbudujmy Jerozolimę, a nie nową Wieżę Babel
Papież posługuje się dwoma sugestywnymi obrazami, aby zilustrować możliwe ścieżki ludzkiego postępu: egoizmem i brakiem komunikacji, jakie symbolizuje Babel, “gdzie wspólna praca jest kierowana przez projekt dominacji, który kończy się odczłowieczeniem (por. Rdz 11, 1-9); z drugiej strony ruinami Jerozolimy, które dzięki Nehemiaszowi są odbudowywane kawałek po kawałku, jako dzieło współodpowiedzialności (por. Ne 2-6)”.
“Niebezpieczeństwo, że ludzkość stanie się ofiarą własnych osiągnięć, było wyraźnie dostrzegane już przez świętego Pawła VI, gdy ostrzegał, że «najbardziej niezwykły postęp naukowy, najbardziej zaskakujące osiągnięcia techniczne, najbardziej cudowny wzrost gospodarczy, jeśli nie towarzyszą im autentyczny postęp społeczny i moralny, w końcu zwracają się przeciwko człowiekowi”” – podkreśla Papież w tym trzecim rozdziale encykliki.
Papież opowiada się za “rozeznaniem w antropologicznej wizji” postępu technologicznego. “Jeśli rozwój technologiczny postępuje bez odpowiedniego dojrzewania etycznego i społecznego, może się zdarzyć, że zasoby wzrosną bez równoczesnego wzrostu człowieczeństwa: “mamy więcej”, ale “jesteśmy bardziej”, a człowiek ryzykuje, że będzie oceniany przede wszystkim na podstawie tego, co przynosi”.
Sztuczna inteligencja
Jak już wcześniej ogłoszono, Magnifica Humanitas nie jest encykliką o sztucznej inteligencji, co Papież potwierdza w trzecim rozdziale. “Przypominam jedynie o kilku istotnych elementach rozeznania moralnego i społecznego, które chroni prymat osoby, aby to ludzki rozum, z jego sumieniem i wolnością, zawsze kierował innowacjami technicznymi i odpowiedzialnie określał ich zastosowanie i granice” – podkreśla Leon XIV.
W paragrafie 99 tej encykliki Papież wyraźnie stwierdza, że “nie da się podać jednej, pełnej definicji sztucznej inteligencji. Możemy jedynie powiedzieć, że musimy unikać błędu utożsamiania tej “inteligencji” z inteligencją ludzką”. W tym kontekście Papież przypomina: “Sztuczna inteligencja opiera się na przetwarzaniu danych, ale nie doświadcza radości i bólu, nie dojrzewa. Nie ma też sumienia moralnego: nie osądza dobra i zła. Potrafi naśladować języki, zachowania i wartości; potrafi symulować empatię lub zrozumienie, ale nie wie, co wytwarza, ponieważ nie mieści się w horyzoncie uczuciowym, relacyjnym i duchowym, w którym człowiek staje się mądry“.
Niektóre zagrożenia związane ze sztuczną inteligencją
Papież nie ukrywa obszarów, w których moglibyśmy przyznać sztucznej inteligencji swoistą absolutną władzę. W tym kontekście skupia się na trzech aspektach, które “w szczególności wymagają szczególnej uwagi: łatwości osiągania rezultatów, wrażenia obiektywizmu oraz symulacji komunikacji międzyludzkiej”. Pierwszy, jak twierdzi, “może nas przyzwyczaić do delegowania zbyt wielu zadań i szukania szybkich odpowiedzi”, drugi “grozi nam zapomnieniem, że odzwierciedlają one kulturowe uwarunkowania tych, którzy je stworzyli”, a trzeci “może być niebezpieczny, gdy zostanie wprowadzony w kontekst ubogi w relacje i autentyczne uczucia”.
Papież apeluje o etyczne zarządzanie i szczególną przejrzystość mechanizmów tej sztucznej inteligencji: “Aby sztuczna inteligencja szanowała godność człowieka i naprawdę służyła dobru wspólnemu, konieczne jest, aby odpowiedzialność była jasna na każdym etapie: od tych, którzy projektują i programują systemy, po tych, którzy ich używają, i tych, którzy decydują się powierzyć im konkretne decyzje (…). Żądanie roztropności, rygorystycznych kontroli, a czasem nawet spowolnienia we wdrażaniu sztucznej inteligencji nie oznacza sprzeciwiania się postępowi, lecz odpowiedzialne dbanie o rodzinę ludzką”.
Nowe bogactwo i nowe ubóstwo
W tym nowym społecznym kontekście danych “mówienie o powszechnym przeznaczeniu dóbr oznacza znalezienie sposobów na zapewnienie powszechnego dostępu do technologii i szkoleń. Mówienie o subsydiarności wymaga ochrony zdolności społeczności do podejmowania decyzji i korygowania, bez relegowania ich interwencji do późniejszego monitorowania, gdy standardy zostaną już ustanowione gdzie indziej”.
Rozbroić sztuczną inteligencję i chronić ludzkość
Papież mówi o “rozbrojeniu” sztucznej inteligencji, co “nie oznacza wyrzeczenia się technologii, ale uniemożliwienia jej dominacji nad ludzkością. Oznacza to wyrwanie jej z monopoli, uczynienie jej dyskusyjną, podważalną, a zatem nadającą się do zamieszkania, przywracając w niej pluralizm kultur ludzkich”.
W tym kontekście Papież kieruje “gorący apel do tych, którzy tworzą systemy sztucznej inteligencji. Innowacje technologiczne mogą być w pewnym sensie ludzką formą uczestnictwa w boskim akcie stworzenia”. Dlatego dla Papieża ci twórcy mają “wagę etyczną i duchową, ponieważ każdy wybór projektu wyraża wizję człowieczeństwa”.
Leon XIV nawołuje nas, abyśmy nie tracili naszego człowieczeństwa. Aby jasno powiedzieć, że “jakości cywilizacji nie mierzy się potęgą jej środków, lecz troską, jaką potrafi zaoferować, zdolnością do rozpoznania w drugim człowieku twarzy, a nie funkcji”.
Transhumanizm i posthumanizm
W tej encyklice, w której Papież gromadzi dokumenty Magisterium, nauczanie ostatnich papieży i odniesienia zewnętrzne, przedstawia również interesującą refleksję nad dwiema podstawowymi narracjami obecnymi w naszym społeczeństwie: transhumanizmem i posthumanizmem. “Transhumanizm”, wyjaśnia Leon XIV, “wyobraża sobie udoskonalenie człowieka za pomocą technologii – biomedycyny, inżynierii ciała, urządzeń, algorytmów – z dążeniem do zwiększenia wydajności i możliwości. Posthumanizm, zwłaszcza w swoich bardziej radykalnych odmianach, idzie dalej: krytykuje antropocentryzm i proponuje formę hybrydyzacji między ludźmi, maszynami i środowiskiem, wyobrażając sobie nawet, że ludzkość przekroczy próg, za którym przewyższy samą siebie, wkraczając w nowy etap ewolucji”.
Oba systemy intelektualne bezpośrednio atakują ludzką godność, prowadząc nawet do akceptacji, że niektórzy są uważani za mniej użytecznych, mniej pożądanych, mniej godnych. W imię postępu można dojść do wniosku o “koniecznych poświęceniach“ i zmusić najsłabszych do poniesienia kosztów rzekomej optymalizacji gatunku.
W tym momencie Papież uważa, że “konieczne jest wyraźne rozróżnienie: jedno to integrowanie technologii w wizję ludzką i relacyjną, a drugie to kierowanie się wyobraźnią, która nie zważa na ograniczenia i obiecuje czysto techniczne “zbawienie”.
Papież przypomina nam, że musimy pamiętać, iż istoty ludzkie “nie rozkwitają pomimo ograniczeń, lecz często dzięki nim”. To właśnie w tych ograniczeniach dokonujemy prawdziwie ludzkich czynów: troski, współczucia i miłości. W tym momencie Papież oferuje pełne nadziei spojrzenie na historię, gdzie odkrywamy, jak zaangażowanie mężczyzny lub kobiety może zmienić społeczeństwo, odwołując się do postaci takich jak Martin Luther King Jr. i Dorothy Day, ale także do św. Maksymiliana Kolbego, św. Óscara Romero i François-Xaviera Nguyena Van Thuana.
Naszym “najbardziej ludzkim” jest Chrystus
Papież konkluduje zatem: “Ludzkość – wspaniała i zraniona – nie może być zastąpiona ani przewyższona; może przyjąć postęp technologiczny, aby złagodzić cierpienie i otworzyć nowe możliwości, pod warunkiem, że nie wyrzeknie się tego, co ją czyni, a mianowicie zdolności do relacji i miłości. W tym momencie pojawia się kluczowe pytanie: jeśli istnieje autentyczne “coś więcej niż ludzkie”, gdzie się ono znajduje? Wiara chrześcijańska odpowiada, wskazując na pełnię, która nie pochodzi z technologicznego ubóstwienia, ale z tego, co jest dziełem łaski Bożej, otrzymanej w Chrystusie”.
Ekologia komunikacji: przejrzystość także w Kościele
Rozdział czwarty skupia się na istocie pracy i jej roli w rozwoju i wolności człowieka.
Rozdział, w którym Robert Prevost skupia się na polaryzacji, często tworzonej i podsycanej przez algorytmy, która przenika nasze społeczeństwo.
”Dezinformacja“ – stwierdza Papież – ”nie narodziła się wraz ze sztuczną inteligencją, ale dziś znajduje w niej potężny czynnik zwielokrotniający“. W tym kontekście zauważa, że ”ci, którzy kontrolują platformy cyfrowe i media, mają niezwykłą zdolność wpływania na zbiorową wyobraźnię i przedstawiania określonej wizji rzeczywistości jako pożądanej”. Ten scenariusz, argumentuje Papież, sprawia, że niezbędna staje się ”ekologia komunikacji”, która ustanawia zasady zwiększające przejrzystość kryteriów selekcji i rozpowszechniania treści.
Papież podkreśla również, że Kościół musi “zaangażować się w transparentną komunikację i uczciwe poszukiwanie faktów. Niestety, nie zawsze tak było. Z zażenowaniem obserwowaliśmy mozolne odkrywanie bolesnych prawd, nawet na temat członków Kościoła i kościelnych realiów. W szczególności niektórzy dziennikarze oddani prawdzie odegrali fundamentalną rolę w ujawnianiu niesprawiedliwości i nadużyć”.
Edukacja ludzi, aby nie korzystali ze sztucznej inteligencji
Papież wygłasza także interesujące wezwanie do “edukowania w zakresie korzystania ze sztucznej inteligencji, a zatem edukowania w zakresie decydowania, kiedy i w jakim celu jej nie używać”.
W tym sensie zachęca do podjęcia zadania edukacyjnego, które nauczy nas, jak “obejść się bez sztucznej inteligencji i chronić naszych młodych ludzi przed obietnicą doskonałej maszyny, przed subtelną pokusą, która sprawia, że ludzkie myślenie wydaje się bezużyteczne dokładnie wtedy, gdy jest najbardziej potrzebne”.
Edukacja stanowi jeden z kluczowych tematów tego papieskiego dokumentu, w którym postuluje się zapewnienie dostępu do edukacji i prawa rodzin do edukacji zgodnej z ich przekonaniami.
Promuj pracę, nie dobrobyt
Odnosząc się do kwestii pracy, Papież przypomina, że “praca nie jest zwykłym narzędziem, ale wyraża i zwiększa godność naszego życia” i dlatego “pomoc finansowa dla ubogich jest czasami konieczna w sytuacjach kryzysowych, ale nie może stać się jedyną odpowiedzią, ponieważ celem jest zapewnienie każdemu człowiekowi warunków do godnego życia poprzez własną pracę”.
W tym obszarze Papież wyraża się szczególnie jasno, podkreślając potrzebę promowania godnej i dostępnej pracy oraz unikania “nieokiełznanego kapitalizmu”, który prowadzi do “usprawiedliwiających decyzji, które systematycznie poświęcają miejsca pracy” w pogoni za większymi zyskami. Zwraca się również ze szczególnym apelem do związków zawodowych, aby “otworzyły się na nowe formy pracy i na nowych pracowników, aby ich reprezentować i bronić”.
Prawdziwe parametry bogactwa
W tym liście Leon XIV dostrzega wzrost globalnego bogactwa, zauważając jednak, że “globalne bogactwo wzrosło w ujęciu bezwzględnym, ale jego koncentracja w rękach nielicznych wzrosła, a nierównowagi stały się bardziej widoczne, zarówno między krajami, jak i wewnątrz nich”. Ta rzeczywistość nabiera nowego wymiaru w erze sztucznej inteligencji, wymuszając “dynamikę gospodarczą i technologiczną ukierunkowaną na dobro wspólne, promującą godną pracę, włączenie społeczne i sprawiedliwy podział korzyści płynących z innowacji”.
Rodzina, centrum społeczeństwa
Choć może się to wydawać dygresją w tekście, Papież skupia się na rodzinie jako “pierwotnym dobru społecznym. Zbudowana na trwałym związku mężczyzny i kobiety, jest pierwszym środowiskiem, w którym każdy człowiek rozwija swój potencjał, uświadamia sobie swoją godność i uczy się pierwszych form prawdy i dobra”.
W tym miejscu sformułowano apel do państw o promowanie i wspieranie modeli społeczno-pracowniczych, które wspierają rodziny, umożliwiając równowagę między życiem zawodowym a prywatnym, edukację i utrzymanie tych rodzin. “Musimy wspierać więzi społeczne: sieci i wspólnoty edukacyjne, które towarzyszą wyborom życiowym i zapobiegają, by niepewność rodziła samotność i zależność” – podsumowuje Papież.
Nowe formy niewolnictwa i nowe formy kolonializmu
W dobie sztucznej inteligencji Papież oferuje szczególną refleksję nad nowymi formami niewolnictwa, zarówno tymi generowanymi przez algorytmy, które łapią i “decydują” o życiu wielu ludzi, jak i faktem, że “w świecie sztucznej inteligencji nic nie jest niematerialne ani magiczne. Każda reakcja, która wydaje się natychmiastowa i idealna, pochodzi z długiego łańcucha pośredników, rozległej sieci zasobów naturalnych, infrastruktury energetycznej i, przede wszystkim, ludzi. Znaczna część funkcjonowania gospodarki cyfrowej opiera się na cichej pracy milionów ludzi, zatrudnionych w w dużej mierze niewidocznych zajęciach”, za niskie wynagrodzenie, a przede wszystkim kobiet.
W tym sensie podkreśla ona siłę sieci w nowych formach niewolnictwa, takich jak handel ludźmi czy powstawanie “nowych kolonializmów”: “istotne informacje, które po skorelowaniu mogą zostać wykorzystane do trenowania modeli predykcyjnych, kierowania strategiami inwestycyjnymi, przewidywania kryzysów i, przede wszystkim, wybierania, kto i co jest ważne”.
“Papież podkreśla, że ”to właśnie tutaj pojawia się jedno z najpilniejszych pytań moralnych naszych czasów: przekształcić wspólną wiedzę we wspólne dobro, a nie narzędzie dominacji; przywrócić narodom nie tylko dane, które je opisują, ale także możliwość decydowania, w jaki sposób będą one wykorzystywane, kto będzie je wykorzystywał i dla kogo“.
Papież Leon XIV kończy tę pierwszą encyklikę wezwaniem do budowania cywilizacji miłości. W tym sensie powraca do obrazu Wieży Babel, która reprezentuje “nie tylko zglobalizowany paradygmat technokratyczny, ale także odległą konfrontację między przeciwstawnymi imperializmami, między mocarstwami pragnącymi utrzymać swój prymat a mocarstwami aspirującymi do jego podboju, z mnogością lokalnych konfliktów”. W obliczu tego wyłania się znaczna część ludzkości, która pragnie nadal chronić naturę ludzką opartą na synostwie Bożym.
Sztuczna inteligencja nie może działać jako agent moralny
Papież nie ucieka od dowodów na to, że “jesteśmy świadkami prawdziwej zmiany paradygmatu w dyskursie publicznym i decyzjach dotyczących zbrojeń, której towarzyszy niepokojąca rehabilitacja wojny jako narzędzia polityki międzynarodowej”. Jest to wojownicza mentalność, która wynika z polaryzacji społecznej i rozwoju samego przemysłu wojennego.
W tym sensie, jak wyjaśnia Papież, sztuczna inteligencja nie może sprawować kontroli nad podejmowaniem decyzji moralnych, ponieważ “osąd moralny nie sprowadza się do kalkulacji; obejmuje on sumienie, osobistą odpowiedzialność i uznanie drugiego człowieka za osobę”.
Pięć obszarów odpowiedzialności osobistej
W tym miejscu, kończąc tę diagnozę współczesnego społeczeństwa i jego moralnych implikacji, Papież stanowczo wzywa do osobistej odpowiedzialności, proponując “pięć dróg codziennej i publicznej odpowiedzialności: rozbrajające słowo, budowanie pokoju w sprawiedliwości, przyjmowanie perspektywy ofiar, pielęgnowanie zdrowego realizmu oraz ponowne otwarcie dialogu i multilateralizmu”.
Leon XIV przypomina, że “siła słów jest ogromna i doświadczamy jej w codziennej komunikacji, gdy ktoś mówi coś, co zmienia nasz nastrój, czy to na lepsze, czy na gorsze” i zachęca, “aby dać przestrzeń, w informacji i edukacji, spojrzeniu i głosowi ofiar, pomóc naprawdę uświadomić sobie otchłań zła, jaką zawiera wojna i w ogóle wszelkie formy przemocy; nie akceptować logiki konfliktu jako czegoś normalnego; nie odwracać wzroku, gdy popełniana jest zniewaga ludzkiej godności; i przywrócić ludziom dotkniętym godność bycia rozpoznanymi i wysłuchanymi”.
Robert Prevost, jak czynił to od początku swojego pontyfikatu, apeluje o potrzebę autentycznego dialogu: od codziennych okoliczności po wysoką dyplomację, w której “dialog między religiami odgrywa decydującą rolę, ponieważ w sercu wielkich dróg duchowych leży przesłanie pokoju. Kto posługuje się imieniem Boga, by legitymizować terroryzm, przemoc lub wojnę, zdradza swoje oblicze; walka w imię religii oznacza w rzeczywistości atak na samą religię”.
Duchowość eucharystyczna
Na zakończenie Papież podkreśla, że “nie ma chwili ani kondycji ludzkiej, która nie byłaby godna Boga”. Rozwija to stwierdzenie, zapraszając nas do “kontemplowania w obliczu Syna wspaniałego człowieczeństwa, które oświetla również epokę sztucznej inteligencji. W Chrystusie rozumiemy, że człowiek jest powołany do współpracy w dziele stworzenia”.
Papież podkreśla, że “duchowość, której potrzebujemy, to duchowość eucharystyczna, czyli duchowość kościelnej jedności w miłości. (…) Dar ten pozostaje obecny i aktywny w Eucharystii, w której Pan komunikuje się z Kościołem i go gromadzi, tak że Jego dar z siebie staje się zasadą jedności i źródłem nowego życia. Z tej komunii rodzi się również chrześcijańska solidarność”, ponieważ “Eucharystia pobudza nas do sprawiedliwości i dzielenia się, zwracając szczególną uwagę na tych, którzy cierpią z powodu ubóstwa i marginalizacji”.
Encyklika kończy się głęboką refleksją mariologiczną, w której Matka Boża ukazana jest nam jako “poetka i prorokini odkupienia”, która śpiewa Magnificat, choć na pozór w Jej świecie nic się nie zmieniło.





