Autor: David Werning, OSV News
Wyobraź sobie pracę w fabryce, gdzie pod koniec każdego tygodnia właściciel, zamiast na pracowniku, kładzie bukiet kwiatów na najbardziej wydajnej maszynie. Działo się tak we Francji podczas rewolucji przemysłowej i jest to poruszająca anegdota, która wyjaśnia, dlaczego papież Leon XIII uznał za konieczne bronić klasy robotniczej w swojej encyklice «Rerum novarum», opublikowanej 15 maja 1891 roku.
Przez większość XIX wieku świat nadal doświadczał wielkich przemian społecznych w następstwie licznych rewolucji, które obaliły stare reżimy, a nawet pozbawiły papiestwo posiadłości poza Watykanem. Papież Leon XIII kontekstualizuje encyklikę:«Rerum Novarum»« »Of New Things«» w akapicie otwierającym: «Elementy konfliktu, który obecnie szaleje, są niepodważalne: ogromna ekspansja działalności przemysłowej i wspaniałe odkrycia naukowe; przekształcone stosunki między pracodawcą a pracownikiem; ogromne majątki kilku jednostek i całkowita nędza mas.
Wpływ przemysłu
Papież Leon XIII dostrzegał zagrożenie dla klasy robotniczej. Rewolucja przemysłowa zmieniła sposób, w jaki ludzie pracowali i utrzymywali swoje rodziny. «Cudowne odkrycia nauki» doprowadziły do powstania maszyn, które produkowały towary wydajniej niż robotnicy, a maszyny te wzbogacały swoich właścicieli.
Klasa robotnicza, przyzwyczajona do zarabiania na życie poprzez handel i rzemiosło, była zmuszona zamieniać swoją pracę na płacę. Podczas gdy rzemieślnicy mieli cechy, które chroniły ich interesy, robotnicy nie mieli nikogo, kto by ich bronił.
Papież ubolewa, że «robotnicy zostali wydani, osamotnieni i bezbronni, na pastwę okrucieństwa pracodawców i chciwości nieokiełznanej konkurencji… tak że mała grupa bardzo bogatych ludzi była w stanie narzucić masom biednych robotników jarzmo niewiele lepsze od niewolnictwa».
Własność prywatna i godność
Świadomy sytuacji, papież Leon XIII rzucił światło na trudną sytuację klasy robotniczej w świetle Pisma Świętego i Tradycji, a opierając się na swoich refleksjach, zaproponował lekarstwo w encyklice «Rerum Novarum». Papież nie tylko wskazał, gdzie należy je znaleźć i jak je stosować, uwzględniając «względne prawa i wzajemne obowiązki bogatych i biednych, kapitału i pracy».
Papież Leon XIV uznał ten dokument, uważany przez wielu za pierwszą encyklikę społeczną, za inspirację przy wyborze swojego imienia papieskiego.
W istocie «Rerum Novarum» wzywa wszystkich do szanowania godności, którą Bóg obdarzył każdego człowieka, zarówno bogatego, jak i biednego, poprzez wykorzenienie chciwości i promowanie własności prywatnej dla wszystkich. Jednak osoby żyjące w ubóstwie zasługują na szczególną uwagę w swoich staraniach o utrzymanie, ponieważ są bardziej narażone na ucisk.
Papież potwierdza, że lekarstwem na złagodzenie trudnej sytuacji mas musi być nienaruszalność własności prywatnej, zasada zakorzeniona w Piśmie Świętym, która potępia chciwość cudzej własności. Co więcej, naturalne prawo Boże zobowiązuje człowieka do ochrony życia swojego i swojej rodziny, nie zaniedbując dobra wspólnego. Własność prywatna umożliwia mu wypełnienie tych zobowiązań. W istocie, dzięki darowi rozumu, człowiek uprawia swoją działkę ziemi (lub przeznacza swoje zarobki) na swoje bieżące i przyszłe potrzeby. Dlatego człowiek ma niezbywalne prawo – niezależnie od jakiegokolwiek stosunku do państwa – do pozyskiwania zasobów niezbędnych do życia, co pozwala mu na nabycie własności prywatnej.
Współpraca w obliczu konfliktu
Papież następnie podkreśla, że prawo do własności prywatnej musi być realizowane poprzez współpracę między członkami społeczeństwa. Kościół, urzędnicy państwowi, liderzy biznesu, bogaci, a nawet sami robotnicy muszą uczestniczyć w działaniach na rzecz promowania interesów klasy robotniczej.
Celem nie jest utopia ani społeczeństwo, w którym wszystko jest wspólne, jak argumentowali wówczas niektórzy przeciwnicy papieża. Wręcz przeciwnie, między ludźmi istnieją realne różnice (nie wspominając o rzeczywistości grzechu i zła). Niektórzy zarabiają więcej niż inni. Ludzie mają różnorodne talenty. Jednak te różnice nie muszą rodzić wrogości między klasami społecznymi.
Nie oznacza to jednak, że jeden człowiek musi żyć w dostatku, a drugi w ubóstwie. Jak zauważył papież Leon XIII, «kapitał nie może istnieć bez pracy, ani praca bez kapitału». Obie strony mogą i powinny współpracować dla dobra wspólnego, zgodnie z zasadą sprawiedliwości. Można wręcz powiedzieć, że Bóg dopuszcza różnice właśnie po to, aby ludzie nauczyli się żyć we wspólnocie.
Dobro wspólne osiąga się, gdy każdy człowiek i każda grupa dba nie tylko o swoje prawa, ale także o swoje obowiązki; innymi słowy, gdy prowadzi cnotliwe życie. Kościół przyczynia się do tego wysiłku, formując ludzi w praktykowaniu cnoty, która jest «równo dostępna dla wszystkich, zarówno bogatych, jak i biednych».
Z perspektywy wieczności pozycja społeczna nie daje żadnych korzyści. Bóg kocha każdego człowieka jednakowo. Jednak sposób, w jaki żyjemy i wykorzystujemy swoje dary, będzie przedmiotem Bożego sądu. Encyklika przedstawia listę obowiązków zarówno dla pracowników, jak i pracodawców, która szanuje godność innych i podtrzymuje obowiązek sprawiedliwości. Ostatecznie każdy człowiek jest powołany do miłości braterskiej, do podążania drogą Jezusa.
Rola instytucji
Encyklika «Rerum Novarum» oferuje różnorodne praktyczne zastosowania, które szanują prawo do własności prywatnej i promują dobro wspólne. Klasa robotnicza dostarcza dóbr, które przyczyniają się do wzrostu bogactwa państwa. Cnotliwi pracodawcy dążą nie tylko do zysku ekonomicznego, ale także do dobrobytu swoich pracowników i społeczeństwa. Kościół tworzy organizacje (takie jak Catholic Charities), aby troszczyć się o uboższych i bronić ich. Państwo ma nadrzędny obowiązek «działania na rzecz dobra publicznego i dobrobytu prywatnego», traktując interesy wszystkich – na równi – jako zarówno nadrzędne, jak i podrzędne.
Według encykliki «Rerum novarum», przykładowym sposobem, w jaki państwo wspiera klasę robotniczą, jest wspieranie i ochrona organizacji i związków zawodowych, które zrzeszają pracodawców i pracowników. Związki te mają tę zaletę, że pozwalają obu stronom zawierać wzajemne porozumienia, które chronią ich prawa i sprzyjają wypełnianiu zobowiązań. Państwo powinno interweniować w razie potrzeby, aby naprawić krzywdę lub wyeliminować szkodę, dbając o to, aby jego interwencja nie wykraczała poza zakres rozwiązania.
Wyzwania współczesnego świata
Papież Leon XIII stwierdza, że gdy członkowie społeczeństwa współpracują ze sobą dla dobra wspólnego, opartego na cnocie i sprawiedliwości, tak że nawet pracownik może wygodnie utrzymać siebie i swoją rodzinę poprzez nabywanie prywatnej własności (ziemi, płac), wówczas osiągane są znakomite rezultaty: zmniejsza się przepaść między wielkim bogactwem a skrajnym ubóstwem, wszyscy ludzie będą bardziej wydajni w swojej pracy, a obywatele pozostaną we własnych krajach, zamiast szukać godnego życia gdzie indziej.
Po wyjaśnieniu lekarstwa, gdzie go znaleźć i jak go zastosować, Papież wzywa wszystkich do działania: «Każdy powinien zabrać się do pracy, która mu odpowiada, i to natychmiast, aby zło, które jest już tak wielkie, nie stało się z powodu zwłoki zupełnie nieodwracalne».
Mało kto zaprzeczy, że nie ma możliwego rozwiązania problemu podziału własności (dochodów, bogactwa) i władzy w naszym świecie. Wysiłki na rzecz złagodzenia ubóstwa oraz wykorzenienia chciwości i tyranii nigdy nie ustały. Jednak mało kto zaprzeczy, że rzeczywiste niesprawiedliwości wciąż wymagają naprawy, a wyzwania pozostają.
Na przykład, żyjemy w społeczeństwie, które toleruje każdego z 15 największych menedżerów funduszy hedgingowych zarabiających ponad 840 milionów dolarów rocznie, podczas gdy nauczyciele szkół podstawowych potrzebują dwóch pensji, aby zapewnić sobie przyzwoite mieszkanie. Większość Amerykanów po prostu przyjmuje za pewnik, że system gospodarczy niesprawiedliwie faworyzuje polityków, wielkie korporacje i bogatych. Tymczasem, być może w reakcji na te niesprawiedliwości, mamy do czynienia z pokoleniem, które przyjmuje idee marksistowskie, takie jak odrzucenie własności prywatnej i moralność chrześcijańska. Niewątpliwie mamy wiele do zrobienia w kwestiach sprawiedliwości i miłości.
Metoda Zobacz-Osądź-Działaj
Encyklika «Rerum Novarum» pozostaje aktualna, mimo że została opublikowana 131 lat temu, i oferuje nam sposób na odpowiedź na niesprawiedliwości naszych czasów. Pisząc ją, papież Leon XIII zastosował metodę teologiczną, którą poznał studiując pisma św. Tomasza z Akwinu. Metoda ta składa się z trzech etapów: postrzegania rzeczywistości czasów, osądzania tego, co postrzegane, w świetle Bożego objawienia (Pisma Świętego i Świętej Tradycji) oraz działania zgodnie z wnioskiem osiągniętym poprzez modlitewne rozeznanie.
Belgijski kardynał Joseph Cardijn (1882–1967), uczeń i wielbiciel papieża Leona XIII, rozwinął papieską metodę angażowania grup robotniczych, zwłaszcza młodych, w życie społeczne w ważnych kwestiach ich czasów. Nawet papież Jan Paweł II, sto lat po «Rerum Novarum», zalecał metodę «Zobacz-Sądź-Działaj» w «Centesimus Annus» «jako trwały paradygmat dla Kościoła», narzędzie interwencji w „konkretnych sytuacjach ludzkich, zarówno indywidualnych, jak i wspólnotowych, narodowych i międzynarodowych”.
W ten sposób Kościół wypełnia swój obowiązek jako «obywatela», przyczyniając się do dobra wspólnego i utrzymując świat w centrum Bożego planu zbawienia. Jest to obowiązek, który wszyscy dzielimy.





