Nawrócenie ekologiczne: sposób na podziękowanie Bogu Stwórcy

Na początku września Watykan opublikował interesujący dokument Międzynarodowej Komisji Teologicznej zatytułowany: «Troska o nasz wspólny dom: odpowiedzialna i braterska odpowiedź Bogu Trójjedynemu". 

Sekretarz Komisji, Monsignor Piero Coda, podkreślił w swoim wystąpieniu, że tekst ten ma na celu zaproponowanie refleksji, która zachęci do ponownego odkrycia i docenienia «teologicznych podstaw troski o nasz wspólny dom, nawet po zaistnieniu niezwykle poważnej sytuacji, w której się znajdujemy» (n. 6). 

Struktura dokumentu 

Dokument składa się z trzech rozdziałów: pierwszy analizuje korzenie teologiczne troska o środowisko, Pierwsza z nich, ze szczególnym uwzględnieniem trynitarnego charakteru stworzenia; druga zastanawia się nad pozycją człowieka w relacji do innych stworzeń, podkreślając wagę odzyskania potrójnej relacji egzystencjalnej: z Bogiem, z innymi ludźmi i z resztą stworzeń; trzecia przedstawia punkty, w których wyraźniej ukazuje się istotność «troski o wspólny dom». 

Zgodnie z oczekiwaniami, dokument obszernie odwołuje się do nauczania papieża Franciszka w tej kwestii, a także do nauk innych niedawnych papieży. Tekst zawiera ponad 200 cytatów, obejmujących dokumenty z innych wyznań i tradycji chrześcijańskich, takich jak judaizm, islam, hinduizm, buddyzm, konfucjanizm i religie tubylcze.

Kluczowe punkty dla zrozumienia dokumentu

W tym artykule omówię kilka cytatów z tego dokumentu, które uważam za szczególnie interesujące:

W odniesieniu do ostatecznego przeznaczenia istot nieludzkich, oferuje interesującą refleksję nad komunią wszystkich stworzeń, ukierunkowaną na ich eschatologiczne przeznaczenie, w którym wszystkie będą uczestniczyć, na swój sposób, w nowym stworzeniu: «Dzięki wcieleniu Syna Bożego ta przyszłość nie będzie ograniczona do eschatologicznego obywatelstwa istot ludzkich, lecz będzie miała wymiar i zasięg kosmiczny» (n. 14). A w innym akapicie: «Bóg Ojciec stworzył wszystko w Chrystusie, aby dokonać eschatologicznego spełnienia w Nim i przez Niego. W konsekwencji przeznaczeniem stworzenia jest jego spełnienie w Bogu i jego ostateczne odnowienie, mocą Ducha, w Chrystusie, który umarł i zmartwychwstał» (n. 36).

Potwierdza ona tradycyjny pogląd chrześcijański, który postrzega stworzenie jako pierwsze objawienie Boga, cytując św. Bonawenturę: «Kiedy wierzący na nowo rozpoznaje w stworzeniach znaki i dary, jako zrozumiałe i dobre, wówczas «wiedza o stworzeniach prowadzi do poznania Stwórcy», które wiąże się ze zdumieniem, wdzięcznością i radością» (n. 28). 

Trynitarny wymiar stworzenia

W tym sensie skupia się na przeglądzie trynitarnego wymiaru stworzenia, opierając się na czterech Doktorach Kościoła: Święty Augustyn, Święta Hildegarda, Święty Bonawentura y Święty Tomasz. Ta część kończy się stwierdzeniem, że «wszelkie stworzenie nosi znamię Trójcy Świętej, przez którą Bóg uobecnia się w swoim dziele. Dlatego relacja ze stworzeniem zawsze implikuje relację ze Stwórcą. Każde działanie na rzecz stworzenia, z natury, choć często nie wprost, ma wymiar religijny». n. 42

W tym trynitarnym duchu przypomina on podstawową potrójną relację człowieka: z Bogiem, z innymi ludźmi i z resztą stworzenia, wskazując także na potrójny współczesny kryzys: «ekologiczny (relacja ze stworzeniem), społeczny (relacja z innymi) i religijny (relacja z Bogiem)».

Przezwyciężenie tego kryzysu «wymaga ożywienia relacji regulowanych dynamiką miłości, daru i bezinteresowności w trzech podstawowych obszarach naszej egzystencji (por. Laudato si’ 10): synowskiej bezinteresowności wobec Boga i osobistej ofiary z własnego życia w Chrystusie dla Jego chwały (Rz 12,1); solidarności i miłosierdzia wobec bliźniego (Łk 10,25-37; Mt 25,31-46); troski o ogród, wspólny dom, w którym Bóg umieścił ludzkość (Rdz 2,15)». n. 39 

Mając na uwadze, że stworzenie nie jest wyłącznie naszą służbą, jak wielokrotnie powtarzano ostatni papieże, W dokumencie stwierdza się, że «nasz wspólny dom nie powstaje z rąk Boga z jedynym celem zapewnienia niezbędnego pożywienia, aby istoty ludzkie mogły rozwinąć swój pełny potencjał w zarządzaniu i korzystaniu z zasobów stworzenia bez ograniczeń (…). W całym stworzeniu istnieje ukierunkowanie na pełnię w Bogu przez Chrystusa (1 Kor 15, 24-28) i w Duchu Świętym, gdzie ostatecznie nastąpi pełne i chwalebne objawienie się Trójjedynego Stwórcy» nr 43. 

Stworzony na obraz i podobieństwo Boga, «normowy i inspirujący wzór ludzkiego działania na rzecz stworzenia znajduje się w samym Bogu, który sprawuje swoją władzę nie w sposób despotyczny, arbitralny i egoistyczny, lecz przez promowanie życia stworzeń (Ps 36,7; por. Ps 145,9; Rdz 7,1-3; Dn 4,11; Syr 18,13; Mdr 11,24) i podtrzymywanie całego stworzenia swoją opieką» n. 78

Jednym z nowatorskich pomysłów zawartych w dokumencie jest podejście do grzech ekologiczny, zaproponowany początkowo, z inną terminologią, przez patriarchę Bartłomieja, a podjęty ponownie przez papieża Franciszka w ostatnich latach jego pontyfikatu. 

Dokument proponuje obecnie «zdefiniowanie grzechu ekologicznego jako działania lub zaniechania przeciwko Bogu, bliźniemu, społeczności i środowisku. Jest to grzech przeciwko przyszłym pokoleniom i objawia się w czynach i nawykach zanieczyszczania i niszczenia harmonii środowiskowej, wykroczeniach przeciwko zasadom współzależności i zerwaniu sieci solidarności między stworzeniami (por. Katechizm Kościoła Katolickiego, 340-344) oraz przeciwko cnocie sprawiedliwości». n. 94.

I daje pewne sugestie, jak go przezwyciężyć: «Ponieważ grzech ekologiczny wpływa na trzy relacje – Boga, człowieka i natury – nawrócenie ekologiczne powinno również uzdrowić wszystkie trzy: Nawrócenie według wiary chrześcijańskiej zaczyna się od spotkania z Jezusem Chrystusem (LS 217), od którego uczymy się: odnosić się do Boga jako jedynego Pana (por. Mt 4, 3-4), do innych ludzi jako do naszych bliźnich (por. Łk 10, 25-37) i do stworzenia jako do dzieła, w którym rozpoznajemy wyraz języka boskiego (por. Mt 6, 26-30)». n. 110. 

W dokumencie krytykuje się dwa skrajne podejścia antropologiczne: z jednej strony uznaje się człowieka za jedyną wartościową istotę w stworzeniu, z drugiej zaś zakłada się, że nie ma on większej wartości niż jakiekolwiek inne stworzenie, odrzucając zarówno drapieżny antropocentryzm, jak i radykalny biocentryzm.

Jako osie konwersja ekologiczna, Sugeruje to refleksję nad znaczeniem Jubileuszu, duchowości i stylu życia. «Zdrowa duchowość zwraca uwagę na konsumpcję osobistą i rodzinną; dąży do jej zrównoważenia. Troszczy się o minimalizację zużycia energii w domu i transporcie. Dąży do zdrowej i ekologicznej diety. Pomaga nam rozeznawać, co kupujemy, ze świadomością, że każdy akt zakupu jest aktem moralnym (CV 66; LS 206). Zachęca nas do praktykowania refleksyjnej samokontroli nad własnym tempem życia i konsumpcji, promując wybór rezygnacji z niektórych produktów i praktyk szkodliwych dla środowiska», nr 117

Po przeanalizowaniu różnych percepcji głównych tradycji religijnych w ramach wspomnianej trójstronnej relacji, podsumowuje on pozytywną postawę, jaką każdy chrześcijanin powinien mieć wobec kwestii środowiskowej, mieszczącej się w tych ramach: «Ta świadomość implikuje uznanie Boskiej suwerenności, dobroci stworzenia i wyjątkowej pozycji człowieka we wszechświecie jako rozmówcy i przedstawiciela samego Boga. Pociąga ona za sobą również uznanie struktur grzechu przeciwko stworzeniu i Stwórcy oraz konieczność nawrócenia na ekologię integralną» (n. 146).