La entrada en Jerusalén. Duccio: «Jesús entra en Jerusalén»

KOMENTARZ ARTYSTYCZNY

Ten panel należy do monumentalnego ołtarza znanego jako Gospodarz, Zlecony przez miasto Siena do katedry w latach 1308-1311, ołtarz wziął swoją nazwę od centralnego obrazu: Matki Boskiej z Dzieciątkiem na tronie w otoczeniu aniołów i świętych. Awers ołtarza przedstawia sceny z dzieciństwa Chrystusa, a rewers, przedstawiający Wjazd do Jerozolimy, ukazuje historię Męki Pańskiej oraz sceny z życia Matki Boskiej.

Pionowe przedstawienie wjazdu Jezusa do Jerozolimy ukazuje Chrystusa jadącego na osiołku, rozpoznawalnego po aureoli, niebieskim płaszczu i czerwonej tunice. Atrybuty te były dobrze znane widzom na początku XIV wieku. Za Nim podążają dwa rzędy apostołów. Grupa ta wchodzi z lewej strony i zaczyna podążać ścieżką prowadzącą do niebiańskiej Jerozolimy. Świątynia dominuje w górnej części panelu – lśniąco biała budowla, której cechy architektoniczne są współczesne czasom Duccia. Pozostałe budynki i łuk zostały przedstawione z wielką szczegółowością i realizmem, z wyjątkiem przedstawienia przestrzeni, które wciąż jest nieco nieudolne. Nie stanowiło to jednak problemu w… Trecento Włoski: tego typu dzieła ceniono za siłę narracji i zdolność do przedstawiania życia codziennego przeplatanego z życiem świętych i postaci sakralnych. Publiczność doskonale potrafiła zinterpretować przesłanie, jakie niosły te obrazy.

Oczekujący tłum

Tłumy oczekują na Jezusa; widzimy ludzi rozstawionych w każdym możliwym miejscu, by dostrzec Zbawiciela. Duccio z wielką dbałością przedstawił, jak wyglądałaby ta scena ewangeliczna, gdyby wydarzyła się między 1308 a 1311 rokiem. Każda postać jest przedstawiona w bardzo naturalny sposób: mężczyzna rozkłada swój czerwony płaszcz na bruku przed kopytami osła, inni pracowicie machają gałązkami oliwnymi, a jeszcze inni wspinają się na drzewa i zbierają gałęzie. Postaci są przedstawione w różnych rozmiarach, aby podkreślić ich zróżnicowany wiek i pozycję społeczną. 

Na pierwszym planie znajdują się mniejsze postacie, które wyglądają jak dzieci; następnie mężczyźni w średnim wieku; a na końcu, kilku starszych mężczyzn z siwymi brodami. Postacie są bardzo ekspresyjne, każda w innej pozie, a wiele z nich gestykuluje dłońmi podczas rozmowy. Niektóre wyrażają zdziwienie, zwątpienie lub ciekawość. Widoczne jest wyraźne oczekiwanie i podekscytowanie.

Drzwi i drzewa: język symboliczny

Ścieżka prowadzi do łukowatej bramy, głównego wejścia do Jerozolimy. W prawym dolnym rogu znajduje się kolejna, mniejsza brama. Obok niej stoją dwa liściaste drzewa, w jaskrawym kontraście do uschniętego drzewa po lewej stronie Jezusa. Miejsce po prawej to miejsce honorowe, które ostatecznie zajmą błogosławieni po wstąpieniu do nieba. Mniejsza brama jest opisana w Ewangeliach jako bezpośrednia droga do zbawienia. Lewa jest dla potępionych. Tutaj, po lewej stronie, w wyraźnym związku z upadkiem człowieka i śmiercią Chrystusa, stoi martwe drzewo pośród innych zielonych i liściastych drzew: Drzewo Poznania po Upadku, przypomnienie śmierci Chrystusa, ponieważ drewno krzyża pochodziło z martwego drzewa. To uschnięte drzewo jest jednym z ośmiu drzew obecnych na obrazie. Osiem jest, od najwcześniejszych dni chrześcijaństwa, liczbą kojarzoną ze Zmartwychwstaniem (chrzcielnice często mają ośmioramienne gwiazdy, które pojawiają się również jako prowadzące Trzech Króli do Betlejem na licznych obrazach).

Położenie tego panelu na odwrocie Gospodarz Oznacza to, że nie było to widoczne dla wszystkich, ale głównie dla duchowieństwa i wykształconych widzów zajmujących ważne stanowiska, którzy mogliby zrozumieć wszystkie warstwy znaczeniowe tego pięknego panelu, dzieła jednego z największych artystów Trecento, sieneński Duccio di Buoninsegna. 

KOMENTARZ KATECHETYCZNY

W całym życiu publicznym Jezusa, głoszenie Królestwa, jak widzieliśmy w poprzednich artykułach z tej serii, stanowi centralną treść Jego nauczania i działań. Kulminacja tego głoszenia następuje, gdy Jezus, po zakończeniu swojej publicznej posługi najpierw w Galilei, a następnie w całej Judei, wkracza do Jerozolimy jako Król – świętego miasta, miasta Dawida, miasta, w którym przez tysiąc lat lud Izraela pokładał wszystkie swoje nadzieje i tęsknoty za przyjściem ostatecznego Króla, Mesjasza, i ustanowieniem Królestwa Bożego, nowej ery w historii, w której Pan będzie panował nad całym światem z Jerozolimy i poprzez swój wybrany lud: Izrael.

To oczekiwanie znajduje odzwierciedlenie w jaskrawej czerwieni, którą Duccio maluje płaszcze, które Hebrajczycy, a zwłaszcza dzieci, rozścielają, by okryć drogę Króla. Czerwień ta stanie się jednak czerwienią Męki Jezusa, który na krzyżu otrzyma tytuł Chrystusa (czyli namaszczonego, króla wybranego przez Boga na Mesjasza Izraela) i zostanie ustanowiony władcą Nieba i Ziemi w swoim Zmartwychwstaniu. To jest prawdziwe przeznaczenie, do którego dąży Jezus po wjeździe do Jerozolimy: przeżyć w Mieście Dawida Tajemnicę Paschalną, która przyniesie Królestwo Boże na ziemię.

Ze strony wcielony na stronie krucyfiks

Ziemskie tajemnice życia Jezusa wyjaśnione są w krótkich fragmentach Credo: “i wcielił się za sprawą Ducha Świętego z Maryi Dziewicy i stał się człowiekiem; ukrzyżowany dla nas pod Ponckim Piłatem, cierpiał i został pogrzebany”Wyznanie wiary zatem, rozważając ziemskie życie Chrystusa, wspomina jedynie o Wcieleniu i Męce, a przejście między tymi dwoma wyznaniami wiary następuje właśnie podczas wjazdu Jezusa do Jerozolimy. Wcielenie, tajemnica, przez którą Syn Boży przyjmuje prawdziwą naturę ludzką, rozwija się w misteriach Chrystusa omówionych w poprzednich artykułach. Męka, dzieło odkupienia, przez które Jezus Chrystus dokonuje zadośćuczynienia za grzech ludzkości i pojednania jej z Bogiem na krzyżu, zostanie omówiona w kolejnych artykułach. Pomiędzy tymi dwoma, wjazd Jezusa do Jerozolimy łączy Jego życie publiczne, z uczniami i tłumami, które mu towarzyszą, z tym, co będzie Męką, w której tylko On wejdzie w odkupieńczą ofiarę krzyża, symbolizowaną w świątyni przedstawionej na obrazie, miejscu ofiar Starego Przymierza.

Jezus zatem wkracza do Jerozolimy gotowy na śmierć, bo właśnie dlatego dobrowolnie wyruszył do tego miasta (Łk 9,51). Sam ostrzegał apostołów, że Jego triumfalny wjazd jako Mesjasza nie doprowadzi do natychmiastowego triumfu, lecz do cierpienia, upokorzenia i śmierci. Wyraźnie wskazuje na to w trzech zapowiedziach swojej męki i zmartwychwstania, zapisanych przez ewangelistów w czasie Jego życia publicznego (Mk 8,31-33; 9,31-32; 10,32-34).

Co gorsza, uczniowie, podobnie jak Żydzi w ogóle, znali tradycję, że prorocy ginęli okrutnie w Jerozolimie, prześladowani i zabijani przez własny lud. Współczesne pismo, Życie proroków, Zatrzymał się nawet, by opowiedzieć o męczeństwie posłańców Bożych w mieście świętym i miejscach, gdzie można było czcić ich groby. Sam Jezus nawiązuje do tej tradycji w Ewangelii Łukasza 13,33. Całą scenę wjazdu do Jerozolimy należy zatem postrzegać w kontekście męczeństwa, którego kulminacją będzie ukrzyżowanie.

Przyjęcie u króla

Atmosfera cierpienia i poświęcenia jest obecna w tej scenie, ale jednocześnie jest ona przepełniona nadzieją i radością ludu witającego swojego Króla, ponieważ Jezus wyraźnie wskazał, że Męka, której miał doświadczyć w Mieście Świętym, miała na celu ponowne zjednoczenie ludu Izraela, niczym kokosz zbierający pisklęta pod skrzydła (Mt 23, 37), choć kosztowało Go to łzy z powodu odrzucenia przez wielu mieszkańców Jerozolimy. Mimo to wielu z nich przyjęło Go, obwołując Go Synem Dawida, czyli Mesjaszem, zwłaszcza dzieci i ubodzy, tak jak miało to miejsce podczas Jego pierwszego publicznego ukazania się w Betlejem (Łk 19, 38).

Krótko mówiąc, Jezus, który odmówił miana Króla w czasach ludzkiego triumfu i sukcesu (J 6,15), teraz wybiera objawienie się jako Mesjasz w godzinie próby i cierpienia. Jako nowy Dawid wkracza do Jerozolimy jako król; jako Syn Boży sam wybiera czas i miejsce swojego królewskiego ogłoszenia. Jako człowiek pokorny i łagodny, woli wjechać do miasta Dawida nie jako zdobywca, lecz jadąc na osiołku, zgodnie z proroctwami (Za 9,9). Z równą łagodnością i miłosierdziem pozyska swój Kościół, określony jako Nowe Jeruzalem, Oblubienica zstępująca z Nieba, przyozdobiona dla Oblubieńca (Ap 21,2).

Gdy Mesjasz wjechał do Jerozolimy, tłumy zawołały: "Hosanna y “Błogosławiony, który przychodzi w imię Pańskie”. Oba wyrażenia zostały włączone do Miejsca Najświętszego Liturgii Eucharystycznej, jako sposób przygotowania na przyjście Chrystusa w Eucharystii, używając tych samych słów, którymi Hebrajczycy przygotowywali się na przyjście Jezusa do Jerozolimy. Pierwsze słowo Hosanna Pochodzi z języka hebrajskiego i oznacza “Proszę, ratuj nas!” lub “Zbaw nas teraz”. Z czasem, w tradycji judeochrześcijańskiej, z wołania o pomoc, przekształciło się w aklamację uwielbienia, radości i uznania Boga. Wyrażenie “Błogosławiony” to dosłowny cytat z Psalmu 118:16, psalmu, którego kulminacją były żydowskie obchody Hallelu, wychwalające Boga za odkupieńcze dzieło Wyjścia z Egiptu, pierwszej Paschy.

Te wypowiedzi ludu Izraela dopełniają scenę łączącą publiczne życie Jezusa Chrystusa z Jego męką i zmartwychwstaniem. Dlatego całe życie i misja Jezusa powinny budzić uwielbienie i wdzięczność w ustach wiernych. Dlatego właśnie te słowa musimy odczytać z ust postaci z obrazu Duccia, aby zrozumieć to dzieło w całej jego głębi.